Roland Garros Ook in Parijs spreekt Oleksandra Oliynykova zich uit tegen Rusland en Russische sporters die zwijgen over de oorlog. „Als alles normaal lijkt, hebben mensen in Rusland geen reden om te protesteren en op te staan tegen Poetin.”
Oleksandra Oliynykova met Oekraïense vlag na haar overwinning in de eerste ronde van Roland Garros afgelopen dinsdag.
Toen Oleksandra Oliynykova haar eersterondepartij op Roland Garros won, haalde ze haar Oekraïense vlag tevoorschijn. Met een grote lach op haar gezicht rende ze naar haar vader, Denis. „Ik zei tegen hem: ‘Je hebt het gezien, mijn eerste grandslamoverwinning!’”, vertelde ze in haar persconferentie na de wedstrijd. Haar vader zit in de Oekraïense krijgsmacht en is met verlof. „Het was heel belangrijk voor me dat hij mijn eerste overwinning op een grandslamtoernooi in het echt kon zien.”
Na de wedstrijd schudden Oliynykova en haar tegenstandster Jelena Pridankina elkaar niet de hand, hoewel dat in het tennis wel gebruikelijk is. Niemand had dat ook verwacht: Pridankina is Russisch en sinds de Russische invasie van Oekraïne in februari 2022 weigeren Oekraïense spelers de handen te schudden van hun (Wit-)Russische tegenstanders. Ook vanuit Wit-Rusland viel de Russische krijgsmacht Oekraïne binnen.
Oekraïense sporters gebruiken hun podium geregeld om aandacht te vestigen op de oorlog, die inmiddels al meer dan vier jaar duurt. Maar Oliynykova behoort tot de meest uitgesproken. Als het aan haar ligt, doen er geen Russen meer mee aan professionele tennistoernooien, zegt ze tijdens Roland Garros tegen NRC. Niet zolang ze geen duidelijk standpunt innemen tegen de Russische agressie richting Oekraïne. „Op dit moment zie ik geen enkele Russische speler zich uitspreken tegen wat we zien gebeuren.”
Oliynykova woont en traint nog altijd in de Oekraïense hoofdstad Kyiv. Haar vader en haar vriend zitten in het leger, vertelt ze. De nacht voordat Roland Garros begon, vond er een grootschalige Russische aanval op Kyiv plaats. Tijdens een persconferentie laat Oliynykova een foto zien van tennisbanen die door die aanval zijn verwoest, van de tennisclub Lodovyi. „Dit zijn de banen waar ik mijn jeugd op heb doorgebracht”, vertelt ze. „Dit soort dingen is zo pijnlijk om te zien.”
Op toernooien grijpt ze persconferenties aan om haar boodschap over te brengen. „De Russische spelers steunen Poetin en de oorlog”, zegt ze tijdens de persconferentie na haar eerste wedstrijd in Parijs, waar ze zaterdagmiddag uiteindelijk in de derde ronde verliest van de Russische Diana Shnaider.
Ze wijst op pro-Russische posts op Instagram die geliket zijn door meerdere Russische spelers. Zo likete speelster Alina Kornejeva een bericht over een beruchte uitspraak van president Vladimir Poetin: „De Russische grenzen eindigen niet.” Ook doen ieder jaar veel Russische spelers mee aan een demonstratietoernooi in Sint-Petersburg, dat gesponsord wordt door het Russische staatsgasbedrijf Gazprom. Gazprom wordt gezien als een belangrijke pijler van Poetins macht. „Ze doen mee aan een toernooi dat wordt gesponsord door een bedrijf dat ook de oorlog van Rusland financiert”, zegt ze er zelf herhaaldelijk over. „In mijn ogen is het alsof je meedoet aan een toernooi georganiseerd door de Gestapo.”
Sinds de Russische invasie in Oekraïne worden er geen WTA- of ATP-toernooien meer gespeeld in Rusland. „Het demonstratietoernooi is mijn enige kans om in mijn thuisland te tennissen en mijn familie en vrienden goed tennis te laten zien”, zei Diana Shnaider zaterdag daarover in de persconferentie na haar derderondepartij. Op de vraag of ze de behoefte voelde haar gevoelens over de Russische invasie en oorlogsvoering openbaar te maken, reageerde ze vervolgens ontwijkend. „Ik ben hier om te tennissen.”
Oliynykova reageerde daar weer geërgerd op in haar persmoment kort erna. ,,Natuurlijk wil [Shnaider] haar mening niet geven, want dat zou een schandaal opleveren.”
Oliynykova tijdens Roland Garros. In Parijs spreekt ze zich tijdens persconferenties onder meer uit tegen deelname van Russische tennissers.
Ze beschouwt de stilte van de Russische spelers als steun aan het regime, direct of indirect. „Voor propaganda is het belangrijk dat het lijkt alsof alles normaal is”, legt ze uit. „En als je erover zwijgt, en we allemaal blijven tennissen zonder erover te praten, creëren we het beeld dat het allemaal normaal is. En als alles normaal lijkt, hebben mensen in Rusland geen reden om te protesteren en op te staan tegen Poetin.”
Poetin mag dan nog zoveel macht hebben, zegt ze, het culturele aspect ligt grotendeels buiten zijn invloed. Daarom is het belangrijk voor hem dat beroemde, invloedrijke Russen, zoals topsporters en acteurs, loyaliteit tonen, of op zijn minst de agressie van Rusland accepteren. „Ook soldaten houden van tennis of andere sporten, of bijvoorbeeld van muziek. Als hun idolen zouden laten zien: wij accepteren het niet als je dit soort wandaden verricht, kun je niet meer terugkomen en je normale leven leiden. (…) Al deze systemen, waaronder sport, werken in dienst van de propaganda. Dus als spelers tegen de oorlog zijn, dan moeten ze dat laten zien.”
Op de vraag of de Russen in het professionele tennis buiten het zicht wél contact zoeken en haar proberen te begrijpen, is ze heel duidelijk. „Nee, ze proberen me niet te begrijpen, want het kan ze niets schelen. Ik zal dit blijven zeggen, zo vaak als het nodig is: het kan ze niets schelen dat er Oekraïners sterven, want ze steunen Poetin en Loekasjenko [de leider van Wit-Rusland].”
Russische tennissers mogen sinds het begin van de oorlog niet meer uitkomen voor hun land, en mogen dus ook niet meedoen aan landencompetities, zoals de Billie Jean King Cup bij de vrouwen en de Davis Cup bij de mannen. De afgelopen jaren hebben meerdere Russische tennissters hun nationaliteit veranderd.
Zo komt Anastasija Potapova inmiddels uit voor Oostenrijk, en Oksana Selechmetjeva, die in de eerste ronde van Roland Garros verloor van de Oekraïense Marta Kostjoek, voor Spanje. De redenen die ze daarvoor geven, zijn meestal vaag. Kamilla Rakhimova, die inmiddels voor Oezbekistan tennist, noemde de beslissing in een post op Instagram „de juiste stap voor mijn toekomst in het tennis, zowel professioneel als persoonlijk”. Ze benadrukte dat de stap haar roots niet zouden uitwissen.
Selechmetjeva vertelde tegenover de pers in Parijs dat haar beslissing niets met politiek te maken had, maar dat ze in Spanje simpelweg betere faciliteiten heeft om te trainen.
Oleksandra Oliynykova heeft daarom geen boodschap aan hun naturalisaties en weigert nog altijd de hand te schudden van deze speelsters. „Misschien is het voor anderen genoeg, maar ik heb een expliciet standpunt nodig.”
Ook de andere Oekraïense speelsters schudden de hand van de genaturaliseerde tegenstandsters niet. De enige uitzondering is de inmiddels Australische Darja Kasatkina. Zij sprak zich in zekere zin wél uit tegen de oorlog, die ze „een absolute nachtmerrie” noemde. Maar voor Oliynykova is dat niet genoeg. „Je kunt niet over de oorlog praten zonder de agressor te noemen”, legt ze uit in een vraaggesprek met NRC. „Ik heb haar nog nooit de Russische oorlogsmisdaden horen afkeuren, of Poetin. Die stilte is nog steeds een teken van acceptatie.”
Of de spelers misschien bang zijn voor het Russische regime en voor de veiligheid van familieleden in Rusland? Op die vraag reageert Oliynkova sceptisch. „Dit gaat om miljonairs die wereldberoemd zijn. Waar hebben we het over? Dat ze zich niet uitspreken, is niet omdat ze bang zijn. Als ze vrezen voor de veiligheid van hun familie, hebben ze genoeg geld en macht om hen weg te halen uit Rusland.”
De Women’s Tennis Association (WTA) is niet blij met haar uitgesproken meningen, zegt Oliynykova. „Ik vertel dingen die niet comfortabel voor ze zijn, en niet commercieel voordelig.” De kritiek van de WTA is volgens haar dat ze individuele sporters bekritiseert in haar socialemediaberichten. „Ze zeggen dat ik andere spelers aanval, maar ik noem gewoon de feiten. Als die feiten zo negatief zijn volgens hen, waarom proberen ze mij dan de mond te snoeren?”
De WTA reageert helemaal niet op de blijk van steun aan de oorlog die de Russische spelers volgens haar geven, zegt ze. „Ze komen naar mij toe, zeggen: wees stil, je valt de spelers aan, je bent onprofessioneel. Ze zeggen dat de tennistour een safe space moet blijven. En dan kom ik thuis in Kyiv en moet ik tussen de explosies leven. Ik blijf over deze dingen praten omdat dit alles daadwerkelijk invloed heeft op mijn leven.”
Ze vertelt dat de WTA meermaals heeft gedreigd met boetes en zelfs met een schorsing. Ze zou de gedragsregels schenden met haar directe aanvallen. „Uiteindelijk hebben ze me inderdaad een boete gegeven”, vertelt ze. Het bedrag was echter vele malen lager dan waar ze mee gedreigd hadden. „Ze dreigden met een boete van 50.000 tot 60.000 dollar”, vertelde ze eerder dit jaar in een interview aan de Amerikaanse tennisjournalist Ben Rothenberg. Hoe hoog de uiteindelijke boete precies was, zegt ze niet.
In haar persconferentie na haar tweederondepartij liet ze de pers uit eigen beweging een embleem zien dat op haar tennistas zat, van het Kalinouski-regiment. Dat is een militaire eenheid van Wit-Russische vrijwilligers die samen met de Oekraïense strijdkrachten vechten tegen de Russische invasie. „Het is een cadeau van de mensen die met mijn vader vechten.” Ze vertelt dat ze het embleem van de WTA moest weghalen voor ze de baan op liep, omdat het tegen de regels zou zijn om iets op je tas te hebben van een andere maker dan de tennistas. Maar, zegt ze, andere meiden hangen bijvoorbeeld wel allerlei speeltjes aan hun tas. „De regels doen er blijkbaar alleen toe als iets een betekenis heeft.”
Of de WTA ooit daadwerkelijk zal overgaan op een schorsing, durft Oliynykova niet te zeggen. „Ik hoop het niet. Maar voor mij is het hoe dan ook heel belangrijk om mijn platform te blijven gebruiken om de feiten te benoemen.”
Ze ziet dat haar woorden en daden invloed hebben. „Er zijn tennisfans die naar me toe komen en me zeggen: dit wist ik helemaal niet, nu wil ik die spelers niet meer aanmoedigen!” En dus zal ze haar podium blijven gebruiken om aandacht te vragen voor wat er gebeurt, zolang ze dat podium nog heeft. „Het is een goede motivatie om een steeds betere tennisser te worden”, zegt ze.
De WTA heeft NRC desgevraagd een reactie gestuurd van drie alinea’s over de situatie. Het is woord voor woord dezelfde reactie die ze gaven aan Ben Rothenberg.
„De WTA erkent dat de aanhoudende oorlog in Oekraïne een diepgaande en zeer persoonlijke impact heeft op veel van onze sporters. We blijven de oorlog van Rusland tegen Oekraïne ondubbelzinnig veroordelen en hebben onze Oekraïense speelsters consequent gesteund sinds het begin van het conflict.
Dit is een buitengewoon gevoelige situatie en we begrijpen dat speelsters sterke persoonlijke meningen zullen hebben. Alle WTA-spelers hebben het recht om zich te uiten. Tegelijkertijd zet de WTA zich in voor een professionele en respectvolle omgeving voor alle spelers, ongeacht nationaliteit of land van herkomst. Onze gedragscode is er om deze norm consistent te handhaven binnen de WTA-tour.
We blijven in gesprek met speelsters om ervoor te zorgen dat interacties op de WTA-tour professioneel en respectvol blijven, zelfs op zeer gevoelige momenten. Eventuele zorgen over gedrag worden behandeld via onze vastgestelde, vertrouwelijke procedures.”
Of er inderdaad boetes zijn uitgedeeld en wordt gesproken over een schorsing, wordt bevestigd noch ontkend.