Historicus Paul Alexander portretteert politiek gevangenen in Rusland die zelfs onder de meest onmenselijke omstandigheden overeind blijven.
is redacteur van de Volkskrant.
Als hij een visum had gekregen, was de presentatie van Bloed, as en tandpasta in Amsterdam bijgewoond door de inspirator van de titel. Historicus Paul Alexander (1967) vernoemde zijn boek over het leven en lot van politieke gevangenen in het huidige Rusland naar de materialen waarmee kunstenaar Pavel Krisevitsj in opsluiting werkte.
Helaas, deze artiest die in 2025 vrijkwam uit Poetins Goelag, mocht van Buitenlandse Zaken Nederland niet in.
Vóór Krisevitsj werd overgeplaatst naar een gesloten strafkamp, wist hij honderden doeken naar buiten te smokkelen, vervaardigd op stukken laken met tandpasta, met bloed uit zijn vinger en met as van verkoolde lucifers.
Paul Alexander was een fervent Ruslandreiziger in de jaren dat kritische en geïnformeerde auteurs nog visa kregen. Voor Bloed, as en tandpasta verrichtte hij drie jaar lang onderzoek vanuit zijn werkkamer. Via schaarse overgebleven mensenrechtencomités en journalisten op sociale media lukte het hem met een aantal politiek gevangenen contact te leggen. Andere contacten liepen via familieleden van gevangenen, of via actiegroepen die zich tot op de dag van vandaag durven inzetten voor hun vrijlating.
In alle hoofdstukken van Bloed, as en tandpasta staan mensen centraal die een ongehoorde moed aan de dag leggen. Honger, kou, isolement, vernederingen, afranselingen en luid afgespeelde toespraken van Poetin – zelfs met onmenselijke omstandigheden lukt het het regime het niet deze gevangenen te breken.
‘Het is geen keuze tussen vrijheid of gevangenis, maar tussen vrijheid of zelfverloochening’, stelde oud-Sovjetdissident Alexander Podrabinek. Ruslands bekendste politieke gevangene Aleksej Navalny riep tot vlak voor zijn dood in 2024 de bevolking op ‘geen angst’ te hebben voor een volkomen verdorven regime.
Maar zoals Navalny zijn er niet veel. Václav Havel omschreef de mentaliteit van geknakte inwoners van totalitaire staten als volgt: ‘Door me getrouw op te stellen heb ik het recht met rust gelaten te worden.’
Bloed, as en tandpasta is óók een boek over een diepgezonken land dat nog altijd bezig is dieper te zinken. Kunstenaar Pavel Krisevitsj kwam in 2025 vrij en constateerde dat mensen zonder uitzondering moedelozer waren dan in 2021, toen hij werd opgesloten. Een praktijk die terug is uit de Stalinjaren is het verklikken, vooral van mensen die Poetins oorlog tegen Oekraïne veroordelen.
Het Moskouse oud-raadslid Aleksej Gorinov werd opgesloten in 2022 en zei: ‘Het is moeilijk uitleggen aan mijn medegevangenen dat ik zeven jaar krijg voor mijn pleidooi voor vrede, terwijl een medegevangene in mijn barak zes jaar zit voor moord.’
Een van de meest aangrijpende hoofdstukken gaat over mensenrechtenactivist Joeri Dmitriev, die onderzoek deed naar de overblijfselen van tienduizenden slachtoffers van Stalins Grote Terreur in massagraven in Karelië. Zijn aandacht voor een misdadig verleden leidde tot zijn opsluiting in een misdadig heden.
Paul Alexander citeert Vladimir Kara-Moerza: ‘Als je het kwaad niet doorgrondt, veroordeelt en bestraft, keert het onherroepelijk terug – dat is precies wat we na het jaar 2000 in Rusland zagen.’ De Russen uit Bloed, as en tandpasta doorgronden het wel, en weten dat ‘de duisternis op zijn donkerst is vlak voor zonsopgang’.
Paul Alexander: Bloed, as en tandpasta – Leven en lot van politieke gevangenen in Rusland. Jurgen Maas; 182 pagina’s; € 23,99.
Kunstenaar Pavel Krisevitsj heeft inmiddels van Frankrijk een Schengen-visum gekregen. Op vrijdagavond 19 juni zal hij samen met Paul Alexander optreden in De Balie.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant