De economische motor van de EU hapert: in Duitsland verdwijnen honderden miljarden euro’s, duizenden banen, het woord ‘de-industrialisering’ hangt in de lucht. Alle hervormingspogingen lopen stuk op één woord, zegt econoom Alexander Kritikos: bureaucratie.
is correspondent Duitsland van de Volkskrant. Hij woont in Berlijn.
De economische motor van de EU hapert: in Duitsland verdwijnen honderden miljarden euro’s, duizenden banen, het woord ‘de-industrialisering’ hangt in de lucht. Alle hervormingspogingen lopen stuk op één woord, zegt econoom Alexander Kritikos: bureaucratie.
is correspondent Duitsland van de Volkskrant. Hij woont in Berlijn.
Elke Duitse regeringsleider, van Merkel en Scholz tot nu Merz, belooft bij aantreden de beruchte Duitse bureaucratie te verminderen. Het is een abstract woord; kunt u uitleggen wat precies het probleem is?
‘Ik kan je een voorbeeld geven, van een arbeidsbureau dat medisch personeel uit China naar Duitsland brengt. Personeel dat we hier heel hard nodig hebben. Het bureau diende de aanvragen compleet en correct in bij de autoriteiten in de deelstaat Berlijn. Maar er gebeurde niets. Dus belde het bureau op: wat is er aan de hand?
‘Wat bleek: de ambtenaar die dossiers behandelde waarvan de achternamen beginnen met de letters A tot en met K, was ziek. Niemand die wist hoelang het zou duren: weken, of maanden. Zijn collega zei: ‘Stuur maar wat kandidaten wier namen beginnen met de letters L tot en met Z.’
‘Dit is een waargebeurd verhaal. Terwijl dit land zit te springen om medisch personeel. In sommige deelstaten, zoals Hamburg en Beieren, zijn de zaken beter op orde.’
Telkens weer lopen pogingen om de Duitse overheid en economie toekomstbestendig te maken stuk op de mentaliteit van de hoofdrolspelers, als golven op een onneembare klif. De nieuwste zelfbenoemde hervormer die zich ernstig lijkt te hebben verkeken op de weerbarstigheid van het systeem en zijn deelnemers, is bondskanselier Friedrich Merz (CDU).
Na zijn aantreden, in mei vorig jaar, beloofde hij een ‘herfst van hervormingen’. Maar vooralsnog sorteren ook zijn pogingen nauwelijks effect. Ondernemingen blijven activiteiten naar het buitenland verplaatsen, de auto-industrie blijft banen schrappen, de pensioenkosten blijven stijgen, die van energie en levensonderhoud ook. De deels extreemrechtse AfD, die gedijt op onvrede, staat bovenaan in de peilingen.
Eerder deze maand werd Merz tijdens een bijeenkomst met de verzamelde vakbonden zodanig uitgejouwd dat hij zich genoodzaakt voelde te verklaren dat zijn hervormingsplannen ‘geen kwaadaardigheid zijn van mij of de regering, maar demografie en wiskunde’.
Econoom Alexander Kritikos, een leidende stem in het Duitse politieke debat, weet de perikelen in zijn land terug te brengen tot een karakterschets van de ambtenarenklasse. Volgens hem zijn de economische problemen in Duitsland te distilleren tot één woord: bureaucratie, het b-woord. Duitsland, vastgeroest in oude gewoonten en de onterechte overtuiging dat het altijd op de top van de economische rots zal blijven staan, reguleert zichzelf de afgrond in.
Het land heeft een mentaliteitsverandering nodig, zegt Kritikos, bestuurslid van het vermaarde Duitse Instituut voor Economisch Onderzoek (DIW) en adviseur van de federale overheid. De gouden jaren zijn voorbij. ‘Maar als ik dat zeg, tegen bijvoorbeeld de verzamelde staatssecretarissen, dan is het antwoord: ‘No way. Onze procedures werken al tientallen jaren, en die gaan wij niet veranderen.’ Dat was overigens de staatssecretaris van Economie, die dat zei. Dus wij adviseurs bonzen met ons hoofd tegen de muur.’
De Volkskrant sprak Kritikos tweemaal, in het witstenen DIW-gebouw om de hoek van de Berlijnse Friedrichstraße. In 2025, vlak voor het aantreden van bondskanselier Merz, en eerder deze maand opnieuw.
Hoe ernstig zijn de Duitse problemen?
‘We hebben inmiddels zeven jaar op rij stagnatie (geen economische groei, red.), sinds het begin van de coronacrisis. Terwijl landen om ons heen, met een vergelijkbare hoogontwikkelde maakindustrie, wel groei produceren. Dat geldt bijvoorbeeld voor de Benelux-landen en de Scandinavische landen.
‘Honderden miljarden euro’s aan economische activiteit zijn sinds 2022 naar het buitenland verplaatst. Met als gevolg ook een krimpend overheidsbudget, minder overheidsinvesteringen, en een daarom almaar verder dalend concurrentievermogen. Het is een negatieve spiraal.’
In plaats van het eigen land open te stellen voor broodnodige investeerders, blijft Duitsland ze wegjagen. Met hoge belastingen, hoge loonkosten, hoge sociale kosten, hoge regeldruk, hoge energieprijzen, verouderde infrastructuur en een gebrek aan vakmensen. En ‘de belangrijkste reden dat investeerders wegblijven’: een bureaucratie die de aanpak van dat al verhindert.
Wat doen andere landen beter?
‘In de noordse landen, en in iets mindere mate in Nederland, pakken ze het anders aan. Finland is bij alle beurzen en symposia aanwezig waar investeerders te vinden zijn. De Finse ambtenarij is een proactieve partner. Die zeggen tegen een onderneming: we moeten wat zaken regelen en daar gaan we je doorheen helpen. Online, in het Engels. Men krijgt een aanspreekpunt.
‘In Duitsland zegt men: hier heb je een pak papier, in het Duits, kom maar terug als het klaar is. En als er ook maar één komma verkeerd staat, legt de ambtenaar het terzijde. Als de ondernemer in kwestie dan contact opneemt, krijgt die te horen dat het fout is.’
Waar komt die houding toch vandaan, en waarom lukt het maar niet om die te veranderen?
‘We zitten in Duitsland ergens tussen de noordelijke landen, waar administratieve processen veel beter geregeld zijn, en de zuidelijke landen waar het nog slechter is. Duidelijke procedures zijn niet slecht, ze zorgen ervoor dat iedereen hetzelfde wordt behandeld.
‘Duitsland is gebouwd op de beginselen van Max Weber (1864-1920, red.), de econoom en socioloog die pleitte voor duidelijke procedures met minimale flexibiliteit voor de uitvoerders, de ambtenaren. Zodat je geen situaties krijgt waarbij een ambtenaar zegt: ik vind jou leuk, geef me wat geld en we regelen het.
‘Maar op zeker moment zijn die procedures economische activiteit gaan verhinderen, in plaats van ondersteunen. Dat is een sluipend proces van vele jaren geweest.
‘Natuurlijk zijn er andere factoren die het Duitse concurrentievermogen aantasten. De opkomst van een hoogwaardige Chinese maakindustrie, lage energieprijzen in Canada, Amerikaanse subsidieprogramma’s voor bedrijven. Maar ondernemingen die Duitsland verlaten, gaan niet alleen naar die landen. Ze gaan ook naar Zwitserland, waar de kosten hoger zijn, maar de overheid veel sneller werkt.’
Wanneer is het kantelmoment geweest?
‘Wij hadden in Duitsland, in de jaren na de economische crisis van 2010, een soort mini-wirtschaftswunder (de term voor het Duitse economische succes na de Tweede Wereldoorlog, red.). Energie was goedkoop, China een afzetmarkt, lonen waren laag, en vakmensen waren er voldoende dankzij arbeidskrachten uit zuidelijke EU-landen. Elk jaar was er 1 tot 2 procent groei. Duitsland was weer een superster.
‘Toen werd de regering-Merkel lui. Ze investeerde niet in infrastructuur. Want het waren gouden jaren, we konden het geld toch verdelen? Het groeiende probleem van vergrijzing werd genegeerd, pensioenkosten liepen op. Duitsland lijdt nog altijd onder een zekere arrogantie.
‘Daarna gebeurden er een aantal dingen. Zuid-Europa herstelde, en vanaf 2015 nam het aantal vakmensen dat van daaruit naar Duitsland kwam af. Even hielp de instroom van Syrische vluchtelingen nog, hoewel die niet allemaal even inzetbaar zijn, maar in 2020 hield het helemaal op: covid kwam. En daarna volgde de energieschok van de Oekraïne-oorlog.
‘Ergens rond 2023 kwam volgens mij het kantelpunt. Daarvoor klaagden bedrijven periodiek over de Duitse bureaucratie, maar leek de hoge kwaliteit van de maakindustrie daar nog altijd tegen op te wegen. Op zeker moment besloot men: het is het niet meer waard.’
Maar toen kwam CDU-leider Merz, die de verkiezingen in februari 2025 won met ronkende beloften van een economische herstart voor Duitsland (en een uiterst streng migratiebeleid).
Ook Kritikos is hoopvol, in maart 2025. De beoogde coalitiepartners, verkiezingswinnaar CDU en partner SPD, kondigen een ongekend investeringspakket aan. Maar liefst 500 miljard euro zal de komende jaren in Duitslands tanende infrastructuur vloeien. Alles loopt achter, zegt Kritikos.
‘Er zijn extra investeringen nodig in het regionaal openbaar vervoer, autowegen, spoorwegen – alleen al in 2026 komt spoorwegmaatschappij Deutsche Bahn 30 miljard euro tekort. Er is nauwelijks digitale infrastructuur opgebouwd. Het energienet is verouderd. Er is geld nodig voor zorg, voor ziekenhuizen. De onderwijskwaliteit gaat elk jaar sluipenderwijs naar beneden, en dat heeft een dramatisch effect op de economie.’
Tegelijk belooft Merz, net als zijn voorgangers, drastische Bürokratieabbau: een ingrijpende vermindering van regels en voorschriften.
Als Kritikos een jaar later wordt gevraagd of de regering nu de juiste stappen heeft gezet, sluit hij de ogen en schudt langzaam het hoofd.
‘Wat elke expert vreesde, is gebeurd. Het geld is vooral gebruikt om gaten te vullen. Wij denken dat het zelfs zó erg is dat Duitslands eigen bureaucratie de overheidsinvesteringen in de weg staat. Want wat de regering wél investeert, wordt uiterst langzaam besteed.
‘Overheidsinvesteringen – of het nu gaat om spoorwegen, glasvezel of het energienet – moeten gegund worden aan particuliere ondernemingen. Het Bundesbeschaffungsinstitut, het Duitse rijksinkoopbedrijf, is berucht om zijn traagheid.
‘En als het uiteindelijk toch zover komt, moeten die ondernemingen weer terug naar dezelfde overheidsbureaucratie om vergunningen te krijgen. De regering wil het, maar de ambtenarij krijgt het niet doorgevoerd.’
Hoe komt Duitsland uit deze bureaucratische houdgreep?
‘Er zijn grofweg twee manieren om bureaucratische procedures aan te pakken: kwantiteit en kwaliteit. Een studie van economisch onderzoeksinstituut ZEW, in Mannheim, toonde in 2025 aan dat niet één EU-land er de afgelopen twintig jaar in is geslaagd het aantal regels en voorschriften terug te dringen. Ook de Scandinavische landen niet.
‘Daarom moet de kwaliteit van de ambtenarij omhoog. Dat begint met de selectie en training van overheidsfunctionarissen. Er moeten mensen komen die openstaan voor innovatie en nieuwe oplossingen. Het is typisch Duitse bureaucratie dat een ambtenaar alleen mag doen wat exact in zijn taakomschrijving staat, zie het voorbeeld met de achternamen A tot L.
‘We moeten daarom naar een contactpersoonmodel, met beslisbevoegdheid. Eén iemand moet het contact onderhouden met investeerders, en leidend zijn bij besluitvorming. Nu moeten ondernemingen een hele trits loketten langs. De verdeling van de regellast is nu 90 procent ondernemer, 10 procent staat. Dat moet andersom.
‘Daartoe moet de bureaucratie digitaliseren. Daar worden wel wat stappen gezet, maar Duitsland blijft een papierland. De bureaucratie moet kennis gebruiken die al in de systemen aanwezig is, zodat ondernemingen niet telkens dezelfde formulieren moeten invullen, en kunstmatige intelligentie inzetten. Nu moeten ondernemingen vijftig pagina’s informatie invullen, terwijl AI dat in één seconde kan doen.
‘Wat de regering moet doen, in plaats van beloven regels weg te nemen, is een implementatieprogramma opzetten om in de gehele bureaucratie een mentaliteitsverandering door te voeren.’
Ziet u tekenen dat dit gebeurt?
‘Nee.’
Als gevolg van terugvallende investeringen en economische activiteit is er, zegt Kritikos, nog een zorgwekkend getal: een dalend overheidsbudget. En dat leidt tot politieke instabiliteit. De afgelopen weken was er grote onrust in de coalitie van CDU en SPD, onder meer door een verordening van SPD-leider en minister van Financiën Lars Klingbeil: de broekriem moet strakker. Voor 2028 en 2029 worden tekorten van 60 miljard euro voorzien.
Merz lijkt nu te hebben besloten het hervormingsnet wijder uit te werpen. Eerst kwam de aankondiging van 500 miljard voor de infrastructuur. Toen organiseerde Merz in het Kanzleramt een staaltop en een auto-industrietop. Hij beloofde zijn herfst van hervormingen, met besparingen op de bijstand en pensioenen. De besparingen kwamen er niet, de pensioenen werden alleen maar duurder. Merz’ CDU kreeg er slaande ruzie over met coalitiepartner SPD. ‘En er kwam nul hervorming’, aldus Kritikos.
Het fiasco tekent ook de politicus Merz, die tijdens de campagne sterk leiderschap beloofde. Zelfs na zijn aantreden leek hij aanvankelijk te geloven dat als hij zich maar stellig genoeg uitsprak, resultaten vanzelf zouden volgen. Maar Merz, die lang in de zakelijke wereld verkeerde, mist het politieke netwerk om snel steun voor zijn voorstellen te verwerven. En volgens een groeiend aantal critici ontbeert hij eveneens de politieke gevoeligheid om zo’n netwerk te creëren.
‘Merz komt over als een ouderwetse patriarch’, zei politicoloog Ursula Münch in weekblad Der Spiegel.
Nu zegt de bondskanselier: er komt een alomvattend hervormingspakket voor de economie. Dat behelst het belastingstelsel, de arbeidsmarkt, sociale voorzieningen en pensioenen. En: Bürokratieabbau.
Kritikos lacht slechts, als hij dat laatste voorgelegd krijgt.
Vóór de zomerpauze in juli wil Merz het pakket door de Bondsdag loodsen, de Duitse Tweede Kamer. ‘Dit keer echt’, schreef Der Spiegel.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant