De wetenschapsredactie beantwoordt grote en kleine vragen die lezers bezighouden. Deze week: hoe ontstaan de verschillen in stemgeluid tussen mannen en vrouwen?
In een zangkoor hoor je het duidelijk terug: mannen hebben een lager stemgeluid dan vrouwen. De hoge tonen die een sopraan makkelijk haalt, zijn onmogelijk voor een mannelijke bas en vice versa. Waarom is de mannenstem doorgaans stukken lager dan de vrouwenstem, vraagt lezer Kees van den Berg. En staat je stem als volwassene vast, of verandert dit nog door een levensloop heen?
Om die vragen te beantwoorden, moeten we eerst een stap terug naar onze stembanden. Door deze twee kleine plooitjes kunnen we schreeuwen, zingen, gillen, of simpelweg praten. Ze zijn te vinden in het strottenhoofd, waar ze in een V-vorm boven de luchtpijp liggen.
Wanneer je ademhaalt, zijn je stembanden ontspannen en kan lucht door je luchtpijp stromen. Maar als je geluid maakt, trekken spiertjes rondom de stembanden de plooitjes strak naast elkaar, waardoor er een nauwe opening ontstaat. Lucht uit de longen wordt dan door deze spleet heen geperst en doet de stembanden trillen. Die trillende stembanden creëren op hun beurt geluidsgolven: hoor daar, je stem.
Kinderen hebben van zichzelf een hoge stem. Pas in de puberteit ontstaat onder invloed van hormonen het verschil tussen mannen- en vrouwenstemmen. ‘Testosteron leidt ertoe dat het strottenhoofd van jongens tijdens de puberteit uitgroeit’, zegt Jasper Wachters, kno-arts bij het Universitair Medisch Centrum Groningen. ‘Soms wordt dat anderhalf tot twee keer zo lang.’ De stembanden, die vastzitten aan het strottenhoofd, groeien mee. ‘Hierdoor worden ze langer en door testosteron zelfs ook nog dikker. Dat maakt de stem zwaarder, want langere stembanden trillen langzamer en zorgen voor een lager geluid.’
Bij vrouwen gaat dat anders. Het strottenhoofd groeit veel minder in de puberteit, dus de stembanden blijven kort. Daarnaast krijgen puberende meiden te maken met meer oestrogeen, wat de stembanden juist dun en soepel houdt. Het resultaat: de vrouwelijke stem blijft hoog. ‘Eigenlijk werken de plooitjes net als snaren op een basgitaar’, vertelt Wachters. ‘Hoe dikker en langer de snaar, des te lager de toon. Hoe dunner en korter de snaar, hoe hoger de toon.’
De gevolgen van testosteron op de stembanden zijn onomkeerbaar. Ook zonder testosteron blijft de mannenstem na de puberteit laag en verandert die niet veel door de jaren heen. Voor vrouwen is dat niet zo: zij melden veelal dat hun stem verlaagt op latere leeftijd. Ook dat komt door hormonen. Wachters: ‘In de overgang daalt de oestrogeenspiegel, waardoor de stembanden van vrouwen hun soepelheid verliezen. Dan daalt het stemgeluid ook.’
Externe prikkels kunnen een stem ook zwaarder maken. Zo hebben rokers last van een lagere stem. ‘Langdurig roken verdikt je stembanden, waardoor je stem flink omlaaggaat’, vertelt Wachters. Vooral vrouwelijke kettingrokers hebben daar veel last van. Daarnaast wordt je stem soms lager door overbelasting, zoals op een festival of concert. Dat werkt net op een andere manier: door al het schreeuwen raken je stembanden geïrriteerd, zwellen ze wat op en sluiten ze niet meer goed. De hoge noten zijn dan lastiger te halen, en je krijgt dan een zwaar, hees, of simpelweg geen geluid uit je keel.
1. Van laag naar hoog: het is ook mogelijk om de stem chirurgisch te verhogen. Dit gebeurt veel bij trans vrouwen. ‘Dan opereren we aan de voorkant van de stembanden, waar ze bij elkaar komen’, zegt Wachters. ‘Door een stukje van de stembanden hier aan elkaar te hechten, maken we ze korter. Dan rits je het voorste deel van de V-vorm eigenlijk tot halverwege dicht.’
2. Van hoog naar laag: door testosteron te slikken worden de stembanden alsnog dikker en langer, waardoor de stem verlaagt.
3. Ook zonder medische ingreep is de hoogte van de stem te veranderen. Dat kan met logopedie. ‘Veel van je stemgeluid hangt ook af van hoe je je stembanden gebruikt’, zegt Wachters. ‘Dat is te trainen, en zo kan je stem flink omhoog- of omlaaggaan zonder operatie.’
Source: Volkskrant