Na de Eerste Wereldoorlog waren de Fransen zo bang voor een nieuwe Duitse aanval dat ze langs de grens met Duitsland de Maginotlinie bouwden – een 750 kilometer lang verdedigingsstelsel van forten en bunkers met ondergrondse spoorlijntjes, hospitaals en krachtcentrales. Daarna voelden ze zich veel veiliger. Hoe het verder ging, is bekend: in 1940 gingen de Duitsers doodleuk om de Maginotlinie heen en trokken ze Frankrijk via Luxemburg, Nederland en België binnen. In zes weken tijd was Frankrijk verslagen.
In een opmerkelijke lezing in Wenen, begin mei, vergeleek de Bulgaarse politicoloog Ivan Krastev dat bijna mythische geloof van de Fransen in de Maginotlinie destijds met de hardnekkigheid waarmee de Europeanen zich tegenwoordig voor hun veiligheid aan de NAVO blijven vastklampen. Krastev vreest dat historici in de toekomst concluderen „dat het Europese vertrouwen in de NAVO de Europese, mentale Maginotlinie is geworden. Een psychologische kruk die een vals gevoel van veiligheid creëerde en Europa ervan afhield om zich op existentiële bedreigingen voor te bereiden.” Hij wil niet dat „Europa ten prooi valt aan een gebrek aan voorstellingsvermogen.”
Dat gebrek aan voorstellingsvermogen is inderdaad precies wat er dezer dagen in het geding is. Sinds de Tweede Wereldoorlog hebben de Amerikanen zorg gedragen voor de veiligheid van West-Europa. Dat deden ze niet alleen omdat ze Europeanen zo aardig vonden. Ze deden het vooral uit eigenbelang, om een dam op te werpen tegen het communisme dat Midden- en Oost-Europa al had veroverd. En als er bovendien een (nucleaire) clash met de Sovjet-Unie zou komen, zou die Amerika niet bereiken maar plaatsvinden op het Europese continent.
Voor veel West-Europese landen was dat een goed arrangement. Zo konden ze, veilig onder de Amerikaanse veiligheidsparaplu, hun economieën opbouwen en een uniek sociaal experiment beginnen: de verzorgingsstaat, waarin de nadruk lag op compromis, dialoog en herverdeling. Daarmee liet Europa, met hulp van de Amerikanen, decennia van confrontatie, geweld en oorlog achter zich. Onder Amerikaanse druk begonnen ze bovendien aan de Europese integratie, begin jaren vijftig: hoe meer Europese eenheid, redeneerde men in Washington, hoe sterker ook de anticommunistische dam.
Er is geen mooier voorbeeld van de transatlantische taakverdeling dan de Cubacrisis in 1962, een van de gevaarlijkste momenten van de Koude Oorlog. De wereld balanceerde op het randje van een kernoorlog. De Amerikanen waren dag en nacht bezig om Sovjetraketten die op Cuba ontdekt waren, weg te krijgen zonder een nucleair armageddon te ontketenen. En de Europeanen? Die vergaderden in die dagen (getuige de agenda van de Europese Economische Gemeenschap) over groente- en fruitimport en het eeuwige probleem van de wisselkoersen. In de wandelgangen zullen ze het ongetwijfeld over Cuba hebben gehad. Maar feit was dat zelfs Europese ministers het nieuws erover uit de krant moesten halen, omdat de Amerikanen hen overal buiten hielden. De rolverdeling was helder: Amerikanen bepaalden de westerse strategie, Europeanen reageerden. Zo bleef het eigenlijk altijd.
Anno 2026 is de stap naar een soeverein Europa dat zonder Amerika kan, even noodzakelijk als enorm. De Amerikanen klappen de veiligheidsparaplu in, juist nu gewapend conflict Europa nadert. Aan het naoorlogse Europa dat dacht dat het veilig was en dat er nooit meer oorlog kwam, is keihard gewerkt. Het naoorlogse Europa is gevormd door de Amerikanen. Het nieuwe Europa moet worden gevormd door Europeanen zelf.
Inderdaad: dit gaat niet alleen over defensiebudgetten maar ook over voorstellingsvermogen.
Dat oud-premier Rutte daar niets van wil weten, is verklaarbaar: hij werkt tegenwoordig voor de NAVO en wordt betaald om die club overeind te houden. Minder vergeeflijk is dat premier Jetten, in een speech bij de NextGen veiligheidsconferentie woensdag – gepresenteerd als „zijn eerste grote speech over de buitenlandpolitiek” -, naar de NAVO bleef verwijzen als de hoeksteen van de Europese veiligheid. Rutte mag nog altijd „als een octopus over Den Haag en deze regering liggen”, zoals een conferentieganger zei. Maar een vals gevoel van veiligheid is echt het allerlaatste wat Europa nu nodig heeft. De premier zou beter moeten weten.