Helga van Leur en Reint Jan Renes | auteurs Waarom is het soms zo ingewikkeld om duurzame keuzes te maken? Meteoroloog Helga van Leur en gedragswetenschapper Reint Jan Renes ontleden dat in een nieuw boek. Ze verzetten zich tegen het idee dat individuen geen verschil kunnen maken. „Leg een klein deel op je schouders.”
Reint Jan Renes en Helga van Leur pleiten voor meer begrip voor andermans keuzes.
Iedere zomer heeft gedragswetenschapper Reint Jan Renes (56) een barbecue met zijn familie in Markelo. Zijn broer doet de boodschappen en als hij een pakje vleesvervangers wil afrekenen, zegt de caissière altijd: ah, je broer komt zeker? Niet de omgeving waar Renes, lector Psychologie voor een Duurzame Stad aan de Hogeschool van Amsterdam, een discussie begint over duurzaam gedrag. Maar zijn familie houdt rekening met hem, en wéét natuurlijk wat hij belangrijk vindt. De laatste keer vroeg zijn broer: „Mag ik dat eens proeven, wat jij eet?” Renes: „Hé, dacht ik, hier gebeurt iets. Ergens is iets verschoven.”
Hij vertelt het verhaal in een Utrechts café. Meteoroloog Helga van Leur (55) zit naast hem. Dit is precies waar hun boek Alleen als jij het ook doet over gaat, zegt zij. Waarom het moeite kost om duurzame keuzes te maken, waarom mensen altijd een mening hebben over je keuzes, wat je daar zelf bij voelt en hoe dat die keuzes dan weer beïnvloedt. Een grote groep mensen maakt zich zorgen over het klimaat, schrijven ze in hun boek, maar duurzaam gedrag blijft vaak achter. We vliegen, kopen en consumeren meer dan de aarde aan kan en blijven dat doen, óók de mensen die ervan doordrongen zijn dat klimaatverandering een gevaar is.
Hoe dat kan, beschrijven Van Leur en Renes aan de hand van vijf ‘monsters’ die ze namen hebben gegeven. Ze staan voor innerlijke mechanismen – evolutionair bepaald – die het gedrag van mensen beïnvloeden en duurzame keuzes lastiger maken.
‘Snelle Jelle’ houdt het leven overzichtelijk en voorkomt stress, maar zorgt er ook voor dat je bijvoorbeeld tóch de auto neemt naar de sportclub in plaats van de fiets. ‘Comfort Charlie’ zoekt gemak waardoor je de douche een tikje warmer draait, ‘Jan & Alleman’ wil niet te veel afwijken van de groep – waardoor hij veel naar anderen kijkt. ‘Montere Mo’ kijkt juist meteen naar technologische oplossingen (‘waterkrachtcentrales!’), waardoor hij relativeert wat zijn eigen bijdrage kan zijn. ‘Van Goede Wil’ gebruikt de ene duurzame keuze (bijna altijd vega) om de minder duurzame keuze (die ene vliegvakantie) te rechtvaardigen.
Renes: „Hier hebben we over getwijfeld, maar we beschrijven mechanismen die bij iederéén in het hoofd plaatsvinden.”Van Leur: „Die bepalen wat we doen, hoe we keuzes maken, ook bij politici en mensen op hoge posities in de industrie. Als je dat niet weet, is het lastig om je gedrag aan te passen.”
Renes: „Mensen denken vaak dat anderen onverschillig zijn, dat het klimaat ze niks kan schelen. Maar dat is niet zo. 70 tot 75 procent van de Nederlanders maakt zich zorgen. Bovendien denken mensen dat het niks uitmaakt wat ze zelf doen, terwijl grote bedrijven blijven uitstoten. Ook dat klopt niet. Het belangrijkste klimaatpanel van de Verenigde Naties stelt dat veranderingen in gedrag en leefstijl kunnen leiden tot tussen de 40 en 70 procent minder uitstoot. Dus de gewone mens is juist van onschatbare waarde.”
Van Leur: „Nee, maar als we er allemaal naar handelen, wordt het wel een probleem.”Renes: „Mensen hebben de ingebakken neiging om te vergeten dat ze onderdeel zijn van een collectief. Dat maakt het leven overzichtelijk, maar het maakt wél uit welke keuzes we maken, want die raken ook anderen.”
Van Leur: „Natuurlijk beïnvloedt het bedrijfsleven ons en worden we aangemoedigd om te consumeren en te vliegen en wat allemaal niet meer. Ons brein is er heel goed in om dat als een excuus te gebruiken. Zo van: het maakt niet uit wat ik doe. Maar dat gaat niet op.”
Ze worstelen zelf ook met hun keuzes. Van Leur heeft „enorme vliegschaamte”, liet ze onlangs vallen in een interview met Libelle over hun boek. Het feit dat ze dus wel eens vliegt, werd clickbait: RTL Boulevard maakte er een bericht van, Showbiz Headliner pikte het op, weekblad Party ook. Als ze erover vertelt, schudt ze – een beetje lachend – haar hoofd.
Van Leur: „Dit laat zó goed zien wat mensen automatisch doen: eerst kijken wat de ander doet, of die het wel waard is om naar te luisteren. We hangen de ander meteen een keurmerk om: jij bent groen, jij bent een vervuiler. Maar iedereen leeft in een wereld met verleidingen, met keuzes die soms de ene en soms de andere kant op gaan. Dat kan zelfs per uur van de dag verschillen.”
Renes: „We willen duidelijk maken dat duurzaamheid voor iedereen ingewikkeld is. Er is moraliteit in gesprekken over het klimaat geslopen, in de taal alleen al. ‘Vliegschaamte’ is bijvoorbeeld best een raar woord. Het roept een tegenreactie op van mensen die het gevoel krijgen dat vliegen een recht is dat ze hebben bevochten. Het wordt een kwestie van deugen en niet deugen, en dat zet mensen tegenover elkaar, de nuances verdwijnen.”
Van Leur: „Ja, nou… we laten zien hoe het brein werkt en dat het daardoor niet altijd intuïtief is om duurzame keuzes te maken. Maar ik hoop toch niet dat mensen dat als excuus gaan gebruiken…”Renes: „Er gebeurt iets in je hersenen als je die reclame voor een spijkerbroek ziet, dat is een feit. En het is logisch dat je het lastig vindt om vegetarisch te bestellen als het hele gezelschap vlees neemt. Maar als je dat in de gaten krijgt, kun je bewuster een andere keuze maken.”
Van Leur: „Je mag best vergevingsgezinder worden naar de mensen om je heen. Die monsters zijn ook in de hoofden van anderen aan het werk.”Renes: „Het is best lastig hoor. Ik vind er wél iets van als mensen voor de vierde keer in een jaar met het vliegtuig op vakantie gaan…”
Renes: „Ik probeer een manier te vinden om er iets van te zeggen, zonder dat het bedreigend is. Ik heb een groepje vrienden met wie ik altijd naar de film ga. Laatst zaten ze onder een terrasverwarmer toen ik aankwam. Zag ik ze al een beetje zo kijken van: oei… Dan maak ik een grapje. Iets als: joh, warm die aarde nog even lekker op voor je kleinkinderen… Even lachen, klein beetje ongemak misschien, en er daarna ook niet over doorzeuren. Voor je het weet mag je de volgende keer niet mee.”
Van Leur: „Dat zou wel veel over jouw vrienden zeggen, met alle respect.”Renes: „Zeker, maar mensen blijven bij dit thema vaak in hun eigen gelijk hangen en daar heeft niemand iets aan.”
Renes: „Daar ben ik het wel mee eens. Het vraagt wilskracht om de duurzame keuze te maken. Maar het hoeft niet meteen volledig en groots. Een klein stapje helpt ook. Een keer de douche eerder uitzetten, de trein in plaats van de auto pakken. Dan krijg je er meer grip op. En het mooie is: het kan je trots maken en dat vindt ons brein ook heel fijn.”
Van Leur: „We hebben expres geen tips gegeven om duurzamer te leven. Dat kunnen mensen zelf wel bedenken. Wie zit er nou te wachten op mensen die dat gaan voorkauwen?”
Renes: „De meeste mensen denken dat het andersom is. Je hebt ook veel mensen die hopen dat technologie ons gaat redden, die zien wij heel vaak bij onze lezingen. ‘Ja maar de kerncentrales…’, roepen ze dan. Maar uit wetenschappelijke onderzoeken blijkt dat sociale omslagen veel sneller gaan. Autogordels of stoppen met roken zijn daar het bewijs van. Nu zie je dat de energietransitie heel snel gaat.”
Van Leur: „Het vraagt andere keuzes van mensen. Je moet gaan isoleren, een warmtepomp aanschaffen, op andere momenten stroom gaan gebruiken…”
Renes: „Het is inmiddels sociaal geaccepteerd, ook door de gascrisis tijdens de oorlog in Oekraïne. Daardoor kan het ineens rap gaan. Plantaardig eten is daar nog niet, maar toch… mijn broer die nieuwsgierig is… zo begint het.”
Van Leur: „Natuurlijk kan niet iedereen dit soort keuzes maken, zeker niet als je minder te besteden hebt. Maar als we eerlijk zijn, zijn dat meestal ook niet de mensen die een heel vervuilende levensstijl hebben. Als je een laag inkomen hebt en nooit op vliegvakantie gaat, dan hoeven we met z’n allen echt niet te zeggen: laat dat gehaktballetje eens staan.”
Renes: „De groep die het probleem niet veroorzaakt hoeven we niet extra te belasten. Maar laten we ook niet doen of bepaalde mensen het belangrijker vinden dan andere mensen. De zorgen over het klimaat zijn breed gedeeld. De één moet wel door veel meer barrières heen dan de ander.”
Van Leur: „We hebben beleid nodig dat voor tientallen jaren vastligt. Geen bange politici die vrezen te worden afgestraft door kiezers.”
Renes: „Een overheid die snapt waardoor mensen gedreven worden kan helpen om groene keuzes makkelijker te maken.”
Van Leur: „We snappen het.”
Renes: „Je hoeft je er niet voor te verontschuldigen.”
Van Leur: „Maar je kunt er wel iets mee, want als je snapt wat er aan de hand is met de wereld, heb je wél een verantwoordelijkheid.”
Renes: „En die schuiven mensen graag af, want het is ingewikkeld en onze hersenen zeggen dan in eerste instantie: laat maar even zitten. Maar wij zeggen: je mag een klein deeltje ook op je eigen schouders leggen.”
Helga van Leur is meteoroloog. Ze presenteerde twintig jaar het weerbericht bij RTL. Nu geeft ze lezingen over het weer, klimaat en duurzaamheid.
Reint Jan Renes is gedragswetenschapper. Hij is verbonden aan de Hogeschool van Amsterdam als lector Psychologie voor een Duurzame Stad.