Column Niks lijkt beleggers echt te raken. De oorlog tegen Iran niet, de wereldwijde energiecrisis niet. Maar het kortzichtige optimisme op de beurzen kan leiden tot een grote klap
In welke wereld leven de aandelenbeurzen? Niks lijkt beleggers echt te raken. De oorlog tegen Iran niet, de wereldwijde energiecrisis niet, het sloopwerk van Donald Trump aan zijn eigen democratie en aan het westerse bondgenootschap niet.
Neem de Iran-oorlog en de energiecrisis. Na een dip aan het begin van de oorlog hebben diverse Europese en Amerikaanse beursindices zich inmiddels weer redelijk hersteld, ook al wordt de economische schade groter naarmate het conflict aanhoudt. In de VS stijgen grote indices als de S&P 500 en Nasdaq zelfs vrolijk door.
Ik schreef hier eerder dat een energiecrisis niet tot een economische ramp hoeft te leiden, ook al is het zeker een schok voor de economie. En de VS zijn een exporteur van olie en gas en hebben dus per saldo te winnen bij de hoge energieprijzen. Dat de beurzen niet instorten vind ik dus te begrijpen. Maar nu lijken ze te leven in een lalaland waar er weinig economische schade is.
De Amerikaanse aandelenmarkten worden meegesleurd in optimisme over toekomstige winsten uit AI voor een kleine groep Amerikaanse techreuzen zoals Alphabet, Meta, Microsoft en Amazon die honderden miljarden dollars erin investeren. De verwachtingen zijn zo groot dat er al vergelijkingen worden getrokken met de dotcomzeepbel.
Ook toezichthouders kijken er met verbazing naar. Deze week kwamen ongeveer alle economische toezichtsreuzen met dezelfde waarschuwing: dit optimisme kan plots omslaan en tot financiële stress leiden. De Nederlandsche Bank, de Autoriteit Financiële Markten, het Centraal Planbureau én de Europese Centrale Bank zien risico’s waarvoor beleggers blind lijken te zijn.
Bijziend of kortzichtig beleggersgedrag, noemt de Autoriteit Financiële Markten het. Beleggers zien louter wat er voor hun neus gebeurt, in de verte is alles wazig. Dat is een bekend fenomeen als de internationale orde verschuift en de onzekerheid groot is, constateert de AFM. Beurzen zijn dan volatiel, maar structurele risico’s komen niet volledig in aandelenkoersen tot uiting.
Terwijl de macro-economische onzekerheid groot is, is de nervositeit op de financiële markten gemiddeld, constateert het Centraal Planbureau. Dat is uitzonderlijk. Er wordt zo een potentieel giftige cocktail gebrouwen, waarschuwde Olaf Sleijpen, president van De Nederlandsche Bank, woensdag. Hij ziet „een grote kans op een prijscorrectie op financiële markten”.
De toezichthouders zijn niet de enigen. Analisten, economen en journalisten verwonderden zich vorig jaar zomer al over de merkwaardige onverschilligheid van de financiële markten. Bijvoorbeeld over Trumps aanvallen op de onafhankelijkheid van de Amerikaanse centrale bank.
Er lijkt een negeer-Trump-strategie onder beleggers te heersen, constateren diverse journalisten van de Financial Times. Trumps beleid is elke dag weer anders, hoe moet je dat vertalen in beurswaardes? Dus sit tight, wacht tot het stof is neergedaald.
Maar die strategie heeft een groot risico: de relatief kalme reactie op de beurzen zou Trump kunnen aanmoedigen om door te gaan met de Iran-oorlog. Vorig jaar april floot de heftig negatieve reactie op de financiële markten Trump terug: hij zwakte zijn aanvalsplan af voor een handelsoorlog met ongeveer de hele wereld. Sindsdien lijkt het idee te leven dat Trump door beleggers in toom is te houden. Maar níet als die kalm blijven, want dan is de inmiddels veelgebruikte beleggerswijsheid TACO – Trump Always Chickens Out – geen zelfbevestigende voorspelling maar een self-denying prophecy, schreef FT-journalist Alan Beattie laatst.
Is er iets tegen dit ongemak in te brengen? Zeker. Westerse economieën zijn al langer opvallend veerkrachtig te midden van politieke onzekerheid en chaos. Zo handelde de rest van de wereld goeddeels om Trumps handelsoorlog heen. Telkens is het effect van geopolitieke spanningen voor de wereldhandel minder groot dan verwacht, zei CPB-econoom Gerdien Meijerink in NRC.
En naast economisch schadelijke ingrepen heeft Trump ook allerhande regels voor bedrijven geschrapt, de belastingen verlaagd en zo de winstpotentie van Amerikaanse bedrijven vergroot. Bovendien zijn de Amerikaanse techbedrijven waarvan de beurskoersen nu hard stijgen echte winstmachines. Tijdens de dotcomzeepbel ging het vaak om jonge bedrijven die met verlies draaiden.
Toch zien de toezichthouders juist de Amerikaanse techbedrijven als een potentiële bron van problemen. Hoe grote Amerikaanse AI-bedrijven zich nu financieren „heeft elementen van een piramidespel”, zei CPB-directeur Pieter Hasekamp deze week in NRC. Ze gaan complexe schuldconstructies aan en maken „circulaire deals”. Bedrijven in de AI-keten zijn elkaars investeerders, klanten en financiers, constateert ook de AFM. Hasekamp: „Daarmee schroeven ze elkaars waarderingen ook op.” En neemt het risico toe dat er plots over al die bedrijven tegelijk twijfels ontstaan.
Daar komt nog eens bij dat toezichthouders slecht zicht hebben op hoe groot de risico’s zijn omdat veel leningen zijn aangegaan buiten de banken en de openbare kapitaalmarkt om. Ongeveer een vijfde van deze private credit-leningen is verstrekt aan softwarebedrijven waarvan het verdienmodel door AI nu twijfelachtig is geworden, aldus Sleijpen. Omdat AI-agents mogelijk software gaan maken in plaats van programmeurs.
En als er financiële paniek uitbreekt, is er die bange vraag: werken de VS nog wel met Europa samen om de onrust te dempen? Tijdens de financiële crisis in 2008, de eurocrisis in 2010 en de coronapandemie in 2020 leende de Amerikaanse centrale bank op grote schaal dollars uit aan Europese banken. Europa is afhankelijk van deze hulp.
Als het sentiment in de VS plots omslaat, zit Europa kortom ook met zijn vingers tussen de deur. Er is één grote geruststelling: banken hebben hogere buffers dan in 2008 en kunnen een stootje hebben, volgens DNB.