Artistieke brillen Het zware, artistieke brilmontuur is een succesvol attribuut van de kunstkenner, een vast item van de Biënnale van Venetië tot aan het Holland Festival. Maar waar komt dit succes eigenlijk vandaan?
Het donkere brilmontuur is geliefd bij de kunstkenner.
Maar waarom eigenlijk?
In de geschiedenis van de moderne kunst ligt het antwoord.
Wie van de drie is de museumdirecteur? Toen bij de opening van het Nederlandse paviljoen op de Biënnale van Venetië alle belangrijke personen zich verzamelden voor de groepsfoto, hoefde je alleen maar naar de attributen in hun gezicht te kijken.
Koning Willem-Alexander had behalve zijn baardje niets extra’s, kunstenaar Dries Verhoeven wilde activistisch zijn en droeg een zwarte militaire baret, maar daar, ergens achterin, stond gelukkig ook nog een man met het vertrouwde zware, donkere brilmontuur op – en ja hoor, dat was hem inderdaad: Eelco van der Linden, voormalig directeur Mondriaan Fonds en nu directeur van het Fries Museum.
Natuurlijk, het is een cliché, de zware bril als attribuut van de kunstkenner, maar als de Biënnale – waarvan graag wordt gezegd dat het de kunsttrends van de toekomst laat zien – dit jaar iets liet zien, was het dat dit cliché nog steeds volop wordt omarmd.
Opening Nederlands paviljoen op de Biënnale: links, met bril, Eelco van der Linden.
In het vliegtuig erheen kon je ze er al uit pikken, in de steegjes van de stad hoefde je alleen maar de juiste bril te volgen om de expositielocaties te vinden, en op de persconferentie van de hoofdtentoonstelling werd weliswaar nauwelijks iets opvallends gezegd, maar Rasha Salti, lid van het curatorenteam, droeg wél een opvallende vierkante donkere brilmontuur – precies zoals Koyo Kouoh, de in 2025 overleden hoofdcurator, in haar laatste jaren ook al een steeds groter en zwaarder montuur was gaan dragen.
Je zou de zware bril – door sommigen ook wel ‘moeilijke bril’ genoemd – een van de bekendste herkenningskenmerken van de kunstwereld kunnen noemen. Hoewel ze vanaf deze week zeker ook weer opduiken in de zalen van het Holland Festival, doen ze het vooral goed in de wereld van de autonome hedendaagse kunst, waarin de brillen zelfs nog wat lijken te groeien naarmate de positie van de drager hoger wordt.
In de Nederlandse kunstwereld draagt de directeur van het belangrijkste museum voor moderne kunst ook het dikste en donkerste brilmontuur: Rein Wolfs. Het hoofd onderzoek van het museum, Charl Landvreugd, heeft in vergelijking daarmee ‘slechts’ een olijk rond modelletje, al wordt dat volgend jaar misschien wel voor een grotere verruild, mocht Landvreugd de opvolger van Wolfs worden.
Charl Landvreugd.
Om dit succes te kunnen verklaren zou een opticien vast een paar heel pragmatische argumenten hebben. Zo geeft een stevig donker montuur de drager ervan „een serieuze uitstraling”, zoals een brillenketen het op zijn website omschrijft. Ook is de hogere leeftijd bij personen in een leidinggevende positie een mogelijke verklaring: je hoort de opticien het zware montuur al aanraden als tegenwicht van het grijzende haar en de verflauwende gezichtstrekken.
Het zware brilmontuur komt daarom óók steeds vaker in andere werelden voor, zelfs makelaar Harry Mens wordt sinds enige tijd gesignaleerd met een opvallend brilmontuur, donker en rond. Pas als je dan exact hetzelfde montuur ook ziet bij Bridget Finn, de nieuwe directeur van kunstbeurs Art Basel Miami Beach, wordt duidelijk dat de bril zijn artistieke betekenis pas echt krijgt in een bredere context van codes, zoals de zwarte coltrui (vooral bij de mannen), het wijde gewaad (vooral bij de vrouwen) en natuurlijk: de blik, wikkend en wegend achter de glazen.
Het beste kun je er daarom gewoon maar weer Pierre Bourdieu erop naslaan. Kleding is een manier om te laten zien bij welke groep je behoort, schreef de socioloog in het standaardwerk Distinction (1979), net als gedragingen, taal en andere codes. De bril wordt dan een soort uitroepteken, de kers op de taart van de totale kunstkennersoutfit, het meest zichtbare attribuut, dat ook nog eens naar iconische grootheden van de moderne kunst blijkt te verwijzen.
Het team van curatoren van de Biënnale, met rechts Rasha Salti.
Als een van de eersten droeg Picasso op latere leeftijd een opvallend hedendaags type zwart montuur, en Andy Warhol en David Hockney maakten van opvallende brillen hun handelsmerk. Maar de invloedrijkste bril voor de huidige kunstwereld komt zonder twijfel van een architect, de Frans-Zwitserse Le Corbusier (1887-1965): zijn ronde en halfronde zwarte brilmonturen staan aan de basis van de meeste variaties van nu, inclusief die waarmee Rein Wolfs op zijn pr-foto’s poseert.
Deze architectenreferentie maakt alles pas echt duidelijk. Een beetje kunstcurator ziet zichzelf tenslotte niet als zoiets dienstbaars als een ‘gewone’ conservator (die vast al tevreden zou zijn met een dun metalen brilletje), maar als een architect, als een visionair. De kunstwerken gebruikt hij als bouwstenen voor zijn expositie, die samen het grote thematische gebouw van zijn idee vormen.
Dit type ‘visionaire’ curator is eind jaren negentig ontstaan, precies de tijd dat ook de zware bril een vast attribuut van de kunstkenner werd. De artistieke bril werd de letterlijke onderstreping van de curator als visionair, het montuur als een soort schilderijlijst rondom de ogen, het belangrijkste instrumentarium van de kunstkenner.
Architect Le Corbusier (Charles-Édouard Jeanneret), 1957.
Er zit alleen wel een flinke paradox aan dit gretige gebruik van de artistieke bril. De bril dient een individuele visie te onderstrepen, maar als iedereen hetzelfde doet, is het ook weer snel voorbij met de individuele zeggingskracht. Dan wordt de bril een attribuut voor een groepsgevoel, waarvan de donkere randen de eigen individuele trekken in het gezicht maskeren in plaats van onderstrepen.
Handig blijft het natuurlijk wel, zeker op een groot festival als de Biënnale. Google Maps heb je niet meer nodig; uit alle steegjes van Venetië stromen de dragers van de zware bril, een lange stroom van herkenbare kunsttypes vormt zich – en wie de grootste heeft, mag zeggen waar we heen gaan.