Financiële stabiliteit De snelle opkomst van AI vormt in toenemende mate een risico voor het Nederlandse financiële stelsel. Drie toezichthouders waarschuwen vandaag voor de gevolgen, zeker nu de geopolitieke onzekerheid zo groot is.
Containers in de haven van Rotterdam, een drijvende kracht voor de Nederlandse economie.
Wie had ooit gedacht dat de paus op Tweede Pinksterdag de weg zou banen voor drie Nederlandse instellingen die zich bezighouden met de financiële sector? Maandag publiceerde paus Leo XIV zijn encycliek Magnifica Humanitas (Prachtige mensheid), met als ondertitel ‘over de bescherming van de mens in het tijdperk van kunstmatige intelligentie’. En vandaag waarschuwen het Centraal Planbureau (CPB), De Nederlandsche Bank (DNB) én de Autoriteit Financiële Markten (AFM) eenstemmig voor de toenemende risico’s van AI voor de financiële stabiliteit.
Heel vreemd is dat niet: zowel de paus als de toezichthouders zien de wereld in rap tempo veranderen. De pauselijke encycliek, een belangrijk religieus en moreel document binnen de Katholieke Kerk, is een echo van de Rerum Novarum-brief van Leo XIII. De brief van deze verre voorganger van de huidige Leo had in 1891 de positie van arbeiders in de Industriële Revolutie als belangrijkste thema.
Anno 2026 vindt Leo XIV dat AI ontwapend moet worden, en „moet worden bevrijd van logica die haar verandert in een instrument voor dominantie, uitsluiting en de dood”. Niet de techniek zelf is het probleem, aldus de paus, wel het risico dat die de mens zal domineren.
Zo ver gaan de drie Nederlandse instanties deze dinsdag niet. Toch waarschuwt elk ervan, vanuit de eigen verantwoordelijkheid voor het financiële stelsel, voor de effecten die AI kan hebben op de stabiliteit van de economie – en daarmee in zekere zin ook voor de mensheid. DNB constateert dat geopolitieke spanningen en snelle technologische ontwikkelingen het belang vergroten van digitale weerbaarheid voor de financiële sector. „De kans op cyber- en hybride incidenten neemt toe, wat kan leiden tot verstoringen in de vitale infrastructuur van het financiële systeem”, aldus DNB. Daarbij kunnen cyberdreigingen zich bovendien „in hoog tempo voordoen dankzij krachtige (generatieve) AI-modellen”, zoals Mythos van Anthropic. Concreet kan volgens DNB het betalingsverkeer uitvallen door AI-gedreven cyberaanvallen. Los van de cyberrisico’s ziet DNB ook een gevaar in de hoge waardering van veel AI-bedrijven op de beurs.
CPB-directeur Pieter Hasekamp was tijdens een perstoelichting dinsdag nog stelliger over die hoge waarderingen: „Wat je ziet, is dat AI-bedrijven in elkaar investeren; ze maken circulaire deals, waarbij het ene bedrijf aandelen koopt in het andere bedrijf en andersom.” Zo zegde Anthropic grote contracten toe aan Microsoft, en investeerde die laatste tegelijk miljarden in de eerste. „Daarmee schroeven ze elkaars waarderingen ook op. Dat heeft elementen van een piramidespel.”
Het CPB wijst er verder op dat waar de grote techbedrijven hun groei in het verleden vaak financierden met eigen geld, ze nu uitgebreid lenen voor investeringen in kunstmatige intelligentie, vaak via complexe schuldconstructies. Toezichthouders hebben hier volgens het planbureau slecht zicht op. Hasekamp: „De vraag is ook of die bedrijven dat geld allemaal gaan terugverdienen, of dat andere bedrijven dat gaan doen. Wat dat betreft, doet het denken aan de dotcom-bubbel uit 2000. De samenleving heeft enorm geprofiteerd van de internetkabels die toen zijn aangelegd, en veel bedrijven ook – maar dat waren niet de bedrijven die de kabels gefinancierd hadden.” Die laatste groep bedrijven ging bij het klappen van de dotcom-bubbel hard onderuit op de beurs, wat wereldwijd tot een korte periode van milde economische krimp leidde.
Zowel DNB als AFM waarschuwt dat de financiële markten, als de verwachtingen van AI tegenvallen, door de hoge waarderingen en grote verwevenheden nogmaals kwetsbaar zijn voor abrupte correcties. De toepassing van AI op diezelfde financiële markten is dan ook weer een risico, aldus de AFM. „[Dat] leidt tot mogelijk snellere en meer uniforme marktreacties, wat risico’s geeft voor volatiliteit en marktintegriteit, vooral bij (deels) autonome systemen.”
Dat CPB, DNB en AFM waarschuwen voor het effect van AI op de financiële markten, maakt sinds 2012 deel uit van een jaarlijks ritueel, waarin de overheidsadviseur en de twee financiële toezichthouders aan de Tweede Kamer rapporteren over risico’s op de financiële markten. De algemene tendens in de rapportages van de drie: het gaat goed met de financiële instellingen, maar er is grote onzekerheid. „Onzekerheid is het nieuwe normaal”, aldus AFM-bestuursvoorzitter Laura van Geest.
„We hebben te maken met de vierde crisis in zes jaar tijd – corona, de inval in Oekraïne, de handelsoorlog en nu Iran”, somde Planbureau-chef Hasekamp op. „Dat zorgt voor onzekerheid op de markt, voor volatiliteit, voor hoge risicopremies en daardoor ook duurdere financiering. Maar ook de reële economie wordt rechtstreeks beïnvloed door de geopolitieke spanningen. door aantasting van het vertrouwen. Je ziet al dat zowel het consumenten- als producentenvertrouwen zeer sterk zijn gedaald.”
Ook DNB waarschuwt voor de grote onzekerheden die samenhangen met de oorlog in het Midden-Oosten. De hoge energieprijzen door de afsluiting van de Straat van Hormuz kunnen doorwerken in de hele economie. Oplopende inflatie en afremmende groei zijn daar de belangrijkste uitingsvormen van.
DNB constateert dat financiële instellingen in Nederland er wel goed voorstaan; de buffers zijn op orde, de winsten gezond, het aantal faillissementen van bedrijven is laag. De nu zo onzekere omstandigheden onderschrijven het belang van stevige kapitaal- en liquiditeitsbuffers voor de financiële sector, aldus DNB.
Een recent gehouden stresstest onder banken, gerelateerd aan het conflict in het Midden-Oosten, laat zien dat banken toekomstige verliezen bij een langdurige verstoring van energiemarkten kunnen opvangen dankzij solide kapitaalbuffers. Maar: „Bij een langer durend conflict in het Midden-Oosten nemen de risico’s wel toe, onder meer in de vorm van grotere kredietverliezen”, schrijft DNB.
DNB is dan ook tegen versoepeling van de regels waaraan banken moeten voldoen als die ten koste gaan van hun weerbaarheid. Ook roept de centrale bank de overheid op de hand op de knip te houden. In de praktijk betekent dit vooral: hou vast aan het beleid van een lage staatsschuld en geen hoge tekorten, zodat de begrotingsruimte kan blijven fungeren als buffer tegen economische schokken.
De AFM, die toezicht houdt op de financiële markten, ziet dat daar sprake is van „myopisch beleggersgedrag”, ofwel: de beleggers kijken met een leesbril naar de markten – en glazen om verder vooruit te kijken ontbreken. De AFM roept financiële instellingen – en zichzelf – op die andere bril wel op te zetten. Van Geest: „De financiële sector en het bijbehorende toezicht moeten zich op die nieuwe [onzekere] wereld instellen. Dat betekent verder kijken dan de bekende in te prijzen risico’s en meer expliciet rekening houden met onzekerheid die zich lastig laat modelleren.”