Two Prosecutors, de nieuwe speelfilm van regisseur Sergej Loznitsa, gaat over een jonge Russische openbaar aanklager in 1937, het hoogtepunt van de Stalinterreur. Op een dag wordt hem een hulpkreet van een gevangene toegespeeld. Als magistraat belast met de behandeling van klachten van gevangenen, zoekt hij de auteur ervan op in zijn cel. De klager, een vooraanstaand jurist, vertelt hem te zijn gemarteld omdat hij geen valse bekentenis wilde ondertekenen. De openbaar aanklager schrikt zo van die wetteloosheid van de gevangenbewaarders dat hij Stalin erover wil informeren. Hij beseft dan nog niet dat dankzij diezelfde Stalin wet en waarheid in de Sovjet-Unie niet meer bestaan. Met dramatische gevolgen voor hemzelf.
Two Prosecutors is gebaseerd op een verhaal van de schrijver Georgi Demidov (1908-1987), die in 1938 werd veroordeeld tot vijf jaar werkkamp. Aanvankelijk meende hij nog dat zijn arrestatie een vergissing betrof, maar in de cel ontdekte hij dat onder Stalin een repressiesysteem was opgetuigd om talloze Sovjet-burgers te gronde te richten.
Een deel van zijn straf bracht Demidov door in een kamp in het Oost-Siberische Kolyma, dat hij een ‘Auschwitz zonder ovens’ noemde. Die woorden leverden hem tien jaar extra straf op, waarna hij werd verbannen naar de Poolcirkel.
Pas in 1958, vijf jaar na Stalins dood, werd Demidov gerehabiliteerd. Hij schreef toen al verhalen en novellen over Kolyma, die even goed waren als die van zijn medegevangene Varlam Sjalamov. Dat besefte ook de KGB. In 1980 nam die zowel al zijn manuscripten als zijn typemachines en jachtgeweer in beslag. Dat laatste om te voorkomen dat Demidov zelfmoord zou plegen. Pas in 1989 zouden zijn teksten worden vrijgegeven.
Demidovs in een mooie vertaling van Froukje Slofstra verschenen novelle Fone Kvas is een goed voorbeeld van zijn literaire kunnen. De hoofdpersoon is Rafaïl Belokrinitski, een hoofdingenieur van een elektriciteitscentrale, die in 1937 ’s nachts wordt gearresteerd. Hij belandt in een cel van tweeënhalve bij vier meter, die hij moet delen met eenentwintig anderen. ’s Nachts liggen ze als sardientjes in een blikje, zo krap is het er. Dan vinden ook de verhoren plaats, wat gepaard gaat met gespeeld geschreeuw dat uit de verhoorkamers klinkt als een gevangene naar zijn ondervragers wordt gebracht.
In de gevangenis verloopt alles traag. Alsof daardoor de angst en de willekeur worden opgelengd. Wanneer op een gegeven moment zelfs de openbaar aanklager in de cel belandt die het arrestatiebevel voor Belokrinitski heeft ondertekend, beseft de ingenieur dat het repressiesysteem ook zijn uitvoerders vermaalt. Hij besluit nu om een zelfbedachte onmogelijke sabotage-actie te bekennen. Op die manier hoopt hij niet gemarteld te worden en hoogstens een lange kampstraf te krijgen. En natuurlijk loopt alles anders.
De combinatie van die absurde werkelijkheid met dat eindeloos lange wachten en die wrede onvoorspelbaarheid is de kern van Russische geschiedenis. Demidov kan het weten, want hij heeft het allemaal zelf meegemaakt.