Mediavrijheid Maandag bespreekt het Tsjechische parlement een plan dat de regering volgens critici meer invloed geeft op de publieke omroep. Ook elders in Oost-Europa proberen regeringen hun grip op de omroep te vergroten, in weerwil van Brusselse wetgeving. „Dit is een testcase voor de Europese Unie.”
Op 5 mei demonstreerden honderden Tsjechen in Praag tegen een plan van de regering van Andrej Babis waarvan zij vrezen dat het de onafhankelijkheid van de publieke omroep bedreigt.
De afgelopen maanden gingen honderdduizenden Tsjechen en Litouwers de straat op om te protesteren tegen mediaplannen van hun regeringen. In beide landen vrezen demonstranten voor de onafhankelijkheid van de publieke omroep. Daarbij wijzen ze naar Hongarije, Polen en Slowakije, waar de publieke media onder populistische en radicaal-rechtse regeringen eerder werden omgevormd tot spreekbuis van de regerende macht.
De Tsjechische regering wil het huidige systeem afschaffen waarbij huishoudens rechtstreeks enkele euro’s per maand overmaken aan de Tsjechische televisie en radio. In plaats daarvan moet de financiering van de publieke omroep voortaan via de staatsbegroting lopen.
Dat is omstreden omdat critici vrezen dat de publieke omroep zo afhankelijk wordt van politieke besluitvorming. Zodra het budget onderdeel wordt van de rijksbegroting, kunnen politici direct ingrijpen in de financiering. De Tsjechische regering heeft al bezuinigingen aangekondigd.
Premier en miljardair Andrej Babis kwam vorig jaar, na vier jaar oppositie, terug aan de macht met zijn populistische partij ANO. Hij regeert samen met twee radicaal-rechtse coalitiepartners: de populistische AUTO-partij (Automobilisten voor Zichzelf) en het radicaal-rechtse SPD (Vrijheid en Directe Democratie). Vooral die partijen dringen aan op hervorming van de publieke omroep. Maandag debatteert het Tsjechische parlement over het wetsvoorstel.
Ook in Litouwen staat de onafhankelijkheid van de publieke omroep onder druk. De regering van premier Inga Ruginiene kwam vorig jaar met plannen om de directeur van de publieke omroep eenvoudiger te kunnen ontslaan en het budget te bevriezen. Sinds afgelopen winter gingen Litouwers al zes keer de straat op tegen de hervormingsplannen, die vooralsnog door lijken te gaan.
De ontwikkelingen in Tsjechië en Litouwen doen sterk denken aan eerdere mediahervormingen in Hongarije, Polen en Slowakije. Daar werden de publieke tv- en radiozenders de afgelopen jaren hervormd door de radicaal-rechtse regeringen. Meteen na hun aantreden plaatsten zij loyalisten op sleutelposities binnen de omroepen. In Slowakije werd zelfs een nieuwe publieke omroep uit de grond gestampt die de oude verving. De onafhankelijke verslaggeving verdween grotendeels.
In Polen maakte de pro-Europese regering van Donald Tusk na haar aantreden vorig jaar snel een einde aan de propaganda van de publieke omroep. Al zijn er grote vraagtekens bij de houdbaarheid ervan: via een juridisch wankele truc kon de regering het bestuur van de publieke omroep ontslaan en er een nieuw bestuur neerzetten. Het probleem is dat een volgende – mogelijk uiterst rechtse regering – diezelfde truc weer kan toepassen.
Ook in Hongarije zijn al veranderingen zichtbaar sinds de prodemocratische Péter Magyar met zijn partij TISZA in april de verkiezingen won. Nog voordat nieuwe wetgeving werd ingevoerd, veranderde de toon van de publieke omroep merkbaar. De nieuwe premier – die jarenlang werd beschimpt door de publieke omroep – kreeg direct zendtijd met een uitgebreid interview.
Volgens mediaonderzoeker Marína Urbániková van de Masaryk Universiteit in Brno verschilt de situatie in Tsjechië van eerdere voorbeelden van politieke mediacontrole. „Ook hier wordt gewaarschuwd dat Tsjechië Slowakije achternagaat”, zegt Urbániková, die een Slowaaks-Tsjechische achtergrond heeft. „Maar dat is niet het geval.”
Sinds de jaren negentig kent Tsjechië een systeem waarin huishoudens direct de publieke omroep bekostigen. „Dat systeem werkt goed”, zegt Urbániková. „Het zorgt voor politieke onafhankelijkheid en stabiele, voorspelbare begroting van de publieke omroep.”
De regering van de Tsjechische premier Andrej Babis wil de publieke omroep voortaan via de staatsbegroting financieren, wat hem volgens critici politieke invloed geeft.
Volgens Urbániková is er geen reden om te stoppen met het systeem. „Er zijn geen klachten over het betaalsysteem, het aantal wanbetalers is minimaal en de meeste Tsjechen zijn positief over de publieke omroep – ook omdat de zenders sport- en entertainmentprogramma’s brengen die populair zijn onder de regeringsaanhangers.”
De geplande veranderingen zullen ervoor zorgen dat „niet meer het publiek, maar de regering betaalt én dus bepaalt”, zegt Urbániková. Dat wil de radicaal-rechtse coalitiepartner SPD volgens haar dan ook. „SPD en zijn achterban zijn tegen publieke media vanwege de bekende populistische argumenten: de omroep zou bevoordeeld zijn, corrupt en de elite dienen.”
Tot nu heeft premier Babis zich afzijdig gehouden van de discussie. „Hij zegt dat hij het wetsvoorstel nog niet heeft gelezen en het zal bestuderen”, vertelt Urbániková die denkt dat Babis zich onthoudt van een mening om zijn populariteit niet aan te tasten. Later dit jaar volgen lokale Tsjechische verkiezingen.
Bovendien zijn de mogelijkheden voor regeringen om publieke media ingrijpend te hervormen beperkter geworden door nieuwe Europese wetgeving. Sinds vorig jaar verplicht de Europese Mediavrijheidswet (EMFA) lidstaten de onafhankelijkheid van de publieke omroep te waarborgen.
Volgens Vera Jourová, initiator van die wetgeving en voormalig Tsjechische EU-Commissaris van Waarden en Transparantie, wekken de Tsjechische plannen „de indruk dat ze een functionerend systeem willen ontmantelen en elimineren”. De Europese Commissie heeft nog niet gereageerd op de plannen, maar Europarlementariërs zijn kritisch en bereiden stappen voor om de hervormingen in Tsjechië en Litouwen aan te vechten.
„Dit is een testcase voor de Europese Unie om te kijken of de nieuwe wet werkt”, zegt mediadeskundige Urbániková. Landen die zich niet houden aan de nieuwe mediavrijheidswet riskeren hoge boetes en bevriezing van EU-gelden. „Zo’n procedure kan jaren duren, maar is toch een stok achter de deur.”