Voedselzekerheid Grondstoffen voor kunstmest komen via de Straat van Hormuz – en zijn dus flink duurder geworden. Brussel komt met een plan om Europese boeren makkelijker aan mest te helpen.
Boeren demonstreren dinsdag in Straatsburg tegen het kunstmestplan van de Europese Commissie.
De Europese Commissie komt met steun voor de Europese landbouwsector. Europese boeren zijn momenteel te afhankelijk van de import van kunstmestgrondstoffen, die vanwege de blokkade van de Straat van Hormuz fors duurder zijn geworden. Dat kan een probleem vormen voor de voedselzekerheid en legt een gebrek aan strategische autonomie bloot.
Natuurlijke koemest en gewasresten moeten meer worden gerecycled tot kunstmest, is één van de plannen van de Europese Commissie, die vast wil houden aan haar klimaatambities. Volgens boeren en critici in het Europees Parlement schieten de plannen tekort en is er sprake van een ‘kunstmestcrisis’.
De kosten voor kunstmest in Europa waren eind vorig jaar al 62 procent hoger dan in 2020. En de kostenstijgingen gaan hard, omdat bijna een derde van de benodigde grondstoffen voor kunstmest – nitraat, ammoniak, fosfor en kalium – door de Straat van Hormuz wordt vervoerd. Neem kunstmest op basis van nitraat: dat was in april 40 procent duurder vergeleken met december 2025. Ook hoge energiekosten spelen mee: ruim 70 procent van de productiekosten van stikstofmeststoffen zijn verbonden aan aardgas. Vooral akkerbouwers worden hierdoor getroffen.
„Vandaag een crisis voor de boer, morgen een voedselcrisis voor de consument”, betoogt de Europese landbouwlobbygroep Copa-Cogeca, dreigend met een prijsexplosie in de supermarkt. De Europese Commissie beaamt dat de gestegen kosten boeren kunnen „dwingen” minder kunstmest te gebruiken, kleinere stukken land te bewerken of te kiezen voor opbrengsten op korte termijn, met een afname van bodemvruchtbaarheid en landbouwproductie als gevolg.
De mestplannen, waarbij dierlijke uitwerpselen als bron dienen voor (circulaire) bemesting, zijn gunstig voor Nederland – dat door een relatief grote veestapel kampt met mestoverschotten. Niet voor niets lobbyde Nederland jarenlang in Brussel voor toelating van bewerkte dierlijke mest als kunstmestvervanger. In september 2025 werden EU-landen het eens om deze vorm van bemesting toe te laten. Volgens voormalig minister van Landbouw Femke Wiersma (BBB) kwam er daarmee „eindelijk lucht” in de mestproblematiek.
Tijdens de presentatie dinsdag van het Europese actieplan om de landbouwsector tegemoet te komen, protesteren boeren in Straatsburg. Door Europees milieudenken, vinden de protesterende boeren, staat de landbouw voor een probleem: via de Europese Nitraatrichtlijn is het gebruik van dierlijke mest beperkt ten gunste van kunstmest, om zo verontreiniging van grondwater tegen te gaan.
BBB-Europarlementariër Sander Smit, lid van de commissie milieu, klimaat en voedselveiligheid: „De Europese Commissie blijft maar treuzelen tegen de wil van de meerderheid in, en weigert de achterhaalde Nitraatrichtlijn uit 1991 open te breken”. Volgens critici als Smit is het nieuwe mestplan vooral gebaseerd op langetermijndenken, dat „te ver afstaat van de boerenpraktijk”.
Onder boeren leeft vooral grote onvrede over het Europese Carbon Border Adjustment Mechanism (CBAM), door landbouwers veelvuldig ‘meststoffentaks’ genoemd. Vanaf 1 januari van dit jaar worden CO2-heffingen opgelegd aan leveranciers van buiten de EU. Voor de energie-intensieve meststoffen weegt die ‘carbon tax’ flink mee in de prijs. Volgens ramingen van landbouwkoepel Copa-Cogeca lopen de kosten van deze regelgeving op tot 39 miljard euro over een periode van zeven jaar, wat gelijkstaat aan zo’n 10 procent van het huidige Europese landbouwbudget.
Vooralsnog lijkt de prijsstijging door CBAM „bescheiden”, stelt brancheorganisatie Fertilizers Europe. Er werd dan ook flink geanticipeerd: in december 2025 werd er zo’n 2,53 miljoen ton stikstofmeststoffen geïmporteerd in Europa, een stijging van 140 procent vergeleken met december 2024.
De Commissie houdt vast aan de klimaatwetgeving, waar boeren hoopten op versoepelingen voor de sector. Maar, belooft de Commissie dinsdag: er wordt onderzocht welke impact de heffing heeft op de prijzen van mest, en uiteindelijk de voedselprijzen.
Commissievoorzitter Ursula von der Leyen, in haar vorige termijn aanjager van de groene agenda, is tevreden. „De aanhoudende fossiele brandstoffencrisis laat zien dat klimaatleiderschap en economische veerkracht met elkaar verbonden zijn. Met dit actieplan investeren we in een sterkere Europese kunstmestindustrie, ondersteunen we Europese boeren en versnellen we de innovatie in duurzame, eigen oplossingen.”
De Commissie wil voor de zomer een pakket presenteren met financiële steunmaatregelen, die de Europese landbouw moeten versterken. Volgens betrokken ambtenaren gaat het om een zoektocht naar honderden miljoenen euro’s in de EU-begroting.