Met één klik op de knop je CO2-uitstoot compenseren en meteen ook je vliegschaamte temperen. Is dat een goed idee of helpt alleen minder vliegen het klimaat?
Tussen de ‘exclusieve vakantieaanbiedingen’ op de website van luchtvaartmaatschappij Corendon prijkt een andere, wat uit de toon vallende aanprijzing: ‘50 procent korting op alle CO2-certificaten!’
Het klinkt aanlokkelijk, uitstoot tenietdoen met een donatie aan bijvoorbeeld herbebossing, natuurbescherming of, in het geval van Corendon, de bouw van Turkse windmolenparken.
Maar kun je daardoor echt met een schoon geweten op zonvakantie? En welke vorm van compensatie is het gunstigst voor de planeet én haar bewoners?
Lang kon je bij luchtvaartmaatschappijen CO2-compensatie bijkopen, bijvoorbeeld door aan herbebossingsprojecten te doneren. Zo spiegelde KLM de reiziger voor dat de klimaatlast van een retourvlucht Amsterdam-Barcelona (390 kilogram CO2) met 3,96 euro te compenseren is.
‘Pure greenwashing’, oordeelt hoogleraar duurzaam landgebruik Floor van der Hilst (Universiteit Utrecht). Ja, nieuw geplante bomen nemen inderdaad CO2 op. ‘Maar de luchtvaart zelf wordt er niet duurzamer van en er is niet genoeg land om met oneindig veel bomen alle vliegtuiguitstoot te compenseren. Daarnaast kunnen luchtvaartmaatschappijen heel moeilijk garanderen dat het bos op langere termijn blijft staan.’
De Amsterdamse rechtbank tikte KLM in 2024 dan ook op de vingers, onder andere wegens ‘misleidende’ reclameuitingen over compensatie. ‘CO2-uitstoot zelf wordt niet verminderd door zoiets als herbebossing’, luidde het vonnis in een door Fossielvrij NL aangespannen zaak.
Sindsdien mijden Nederlandse luchtvaartmaatschappijen het woord compensatie liever. Wel werken ze op andere manieren aan een groener imago.
Daarover later meer. Eerst een disclaimer van Anna Melnyk, klimaatethicus bij de TU Delft: vliegen is erg vervuilend, zal dat voorlopig ook blijven en is bovendien een luxeproduct.
‘Het overgrote deel van de wereldbevolking zet nooit een stap in een vliegtuig. Diezelfde mensen, veelal uit het mondiale Zuiden, hebben te kampen met de ernstigste gevolgen van klimaatverandering. Laten we dus niet doen alsof vliegen een basisbehoefte is.’
De aarde en haar bewoners écht ontzien kan maar op één manier: je vliegvakantie naar de zon laten schieten. Een duurzamer alternatief voor je retourtje Amsterdam-Barcelona is de trein:klimaatimpact: 45 kilogram CO2 per passagier. Ter vergelijking: dezelfde reis met het vliegtuig heeft een klimaatimpact van 390 kilogram CO2 per passagier, met een benzineauto is dat 600 kilogram in totaal. Die laatste optie is daarom pas bij twee of meer inzittenden milieuvriendelijker dan vliegen.
Toch biedt Corendon, zonder dat het woord compensatie valt, nog altijd de mogelijkheid om in zonneparken te investeren – met 50 procent korting. Een perverse poging om mensen met gewetenswroeging over te halen toch een vlucht te boeken, vindt Melnyk, met als uitkomst dat de luchtvaart juist meer gaat uitstoten.
Inmiddels heeft ook een nieuwe donatiemogelijkheid zijn intrede gedaan die wél poogt de uitstoot van de sector te verminderen. Klanten van KLM, Transavia, TUI en Corendon krijgen de kans om hun geld in zogeheten Sustainable Aviation Fuels (SAFs) te steken, onder andere gemaakt van afgedankt frituurvet.
Sinds 2025 voegen luchtvaartmaatschappijen verplicht 2 procent SAF toe aan hun kerosine. Dat aandeel moet de komende decennia op last van de Europese Unie gestaag stijgen. Legt de klant vrijwillig wat extra euro’s in, dan gebruiken de maatschappijen dat om die transitie te versnellen.
Andere manieren om schoner te vliegen zijn er nu niet, stelt Van der Hilst. ‘Om de klimaatdoelstellingen te halen moet het aandeel SAF dus rap omhoog. Maar de vervuiler dient daarvoor te betalen. Vrijblijvend 1 tot 2 procentjes meer bijmengen is niet genoeg.’
Air France-KLM mengt op eigen initiatief al 4 tot 6 procent bij, werpt een woordvoerder van KLM tegen. ‘SAF is bovendien duur, en we willen tickets betaalbaar houden. Anders kiezen reizigers misschien voor de concurrent.’
Vliegschaamte is in elk geval niet af te kopen. Maar voor zaken die lastig te vermijden of uitstootvrij te maken zijn, kan compensatie wél uitkomst bieden, benadrukt hoogleraar industriële ecologie Arnold Tukker (Universiteit Leiden).
Daartoe bieden allerlei verschillende organisaties nog altijd CO2-certificaten aan. ‘Koop die wel pas nadat je je eigen milieuimpact maximaal gedrukt hebt, bijvoorbeeld door geen vlees meer te eten en juist te stoppen met vliegen.’
Neem herbebossing. Daar is op zichzelf weinig mis mee, stelt hij. Het probleem is alleen dat je erg veel land nodig hebt om een beetje CO2 uit de lucht te halen.’
En zorg verder wel dat het om nieuw aangelegd bos gaat, waarschuwt Tukker. ‘Je kunt bestaande stukken regenwoud ‘kopen’ die dan gegarandeerd beschermd worden. Soms blijkt dat totale onzin: ze kappen er gewoon omheen, en de totale hoeveelheid houtkap blijft gelijk.’
Van der Hilst: ‘Bovendien leidt bosbescherming niet tot negatieve emissies, want dat bos stond er al. Hetzelfde geldt voor donaties aan zonne- of windmolenparken. Investeringen daarin zijn heel hard nodig, maar het is geen compensatie.’
Nieuw aangelegd bos, zegt Van der Hilst, dient voor onbepaalde tijd te blijven staan en de biodiversiteit en de lokale bevolking ten goede te komen. Een aantal keurmerken, zoals Gold Standard, Fairtrade Climate Standard en Verra, signaleert of een CO2-certificaat gedegen is.
Een boomloos alternatief is Carbonkiller, een organisatie die uitstootrechten uit het emissiehandelssysteem van de EU opkoopt en vernietigt. De Europese industrie krijgt hierdoor minder ruimte om broeikasgassen uit te stoten en moet daardoor iets sneller verduurzamen.
Een sympathiek, aansprekend idee, vindt klimaatethicus Melnyk. Maar wat haar betreft is de juiste volgorde: eerst minder consumeren en minder uitstoten, daarna doneren. En dan het liefst aan kleinschalige, door de lokale bevolking georganiseerde projecten. ‘Die kunnen ook gericht zijn op de gevolgen van klimaatverandering, zoals overstromingen en droogte.’
Beter Leven
In de rubriek Beter Leven beantwoordt de Volkskrant, samen met experts, praktische vragen op het terrein van onder meer gezondheid, geld en duurzaamheid. Zelf een vraag voor deze rubriek? beterleven@volkskrant.nl