Snelwegkunst Franse snelwegen zijn uitgegroeid tot een groot openluchtmuseum met borden van kunstenaars die de culturele rijkdom van het land tonen – nu ook met podcasts.
Dat Frankrijk met het Louvre in Parijs al jaren het best bezochte museum ter wereld heeft, is bekend: ruim 9 miljoen bezoekers kwamen er in 2025, aldus The Art Newspaper. Maar het land heeft ook een opmerkelijk openluchtmuseum dat nog meer bezoekers trekt: de autoroutes.
Ruim een halve eeuw staan langs de Franse autosnelwegen grote chocoladebruine borden – panneaux marron – die je met beeld en bijschrift wijzen op cultureel erfgoed en natuurparken in de omgeving.
Kunstenaars en striptekenaars van naam worden tegenwoordig door de Franse overheid en snelwegbeheerders ingehuurd om de afbeeldingen te maken, op borden van 6 meter hoog en 3 meter breed. Ze verwijzen naar cultureel erfgoed dat je passeert – kastelen, kloosters, historische monumenten, maar ook de romige kaas uit Langres of de wijngaarden in Bourgogne. De borden kun je zien als kunst om niet bij stil te staan.
Inmiddels staan er meer dan 2.500 van zulke borden langs de Franse snelwegen. In 2024 passeerden zo’n 70 miljoen auto’s de Franse snelwegtolpoortjes, volgens de gezamenlijke snelwegbeheerders ASFA.
De claim dat de snelweg Frankrijks meest bezochte museum is (‘L’autoroute, le musée le plus visité de France’, volgens de APRR, een van de beheerders van de Autoroute du Soleil) snijdt dus wel hout.
Afgelopen februari overleed Jean Widmer, de artistieke vader van de Franse culturele snelwegborden op 96-jarige leeftijd. De Zwitsers-Franse grafisch ontwerper – hij tekende ook het iconische logo van het Parijse museum Pompidou – ontwierp begin jaren 70 de eerste borden.
Toen in 1970 de nieuwe snelwegverbinding tussen Parijs en Marseille, de Autoroute du Soleil klaar was – nog steeds de drukte vakantieroute in Europa – waren er zorgen bij het Franse ministerie van Transport en de Zuid-Franse autoroutes-beheerders. Was die autoroute, en al die andere snelwegen die Frankrijk na de oorlog had aangelegd – niet te monotoon? Zouden de automobilisten hun aandacht er wel bij kunnen houden? Hoe kon je de aandacht van de autorijders blijven prikkelen zodat er geen ongelukken zouden gebeuren? Het ministerie wilde absoluut geen reclameborden langs de snelweg, zoals in de VS. Het idee ontstond om de snelweggebruikers te wijzen op de culturele rijkdom van de Franse regio’s die ze doorkruisten. Maar hoe gaf je dat vorm?
Toen Jean Widmer werd gebeld voor advies zei hij dat hij in Mexico „borden met pijlen en pictogrammen […] voor ongeletterden had gezien”, vertelde hij in een interview in 2023. Volgens hem de ideale vorm om met de snel voorbijrijdende automobilisten en hun inzittenden te communiceren.
In 1973 verschenen langs de Zuid-Franse snelwegen A7 (deel van de Autoroute du Soleil) en A9 de eerste pictogramborden die naar culturele hoogtepunten in de regio verwezen: witte vormen op een bruine achtergrond – bruin om ze te onderscheiden van de normale blauwe en groene borden. Er werd gekozen voor onderwerpen uit de toeristengids van Michelin. Met zijn vrouw, de ontwerpster Nicole Sauvage, bezocht Widmer de plekken zelf. Ook werden er pictogrammen gemaakt aan de hand van foto’s.
Widmer liet zich inspireren door Egyptische hiërogliefen; hij wilde geen perspectief in de culturele pictogrammen. In de drie seconden die je had om een bord te bekijken als je er met 130 km per uur langs reed, zo meende hij, had je geen tijd dat allemaal in je op te nemen. De ontwerpen van de vijfhonderd culturele pictogrammen die hij tot 1980 maakte zijn inmiddels zelf erfgoed: ze zijn opgenomen in de collectie van het Centre national des arts plastiques in Parijs.
Het succes van de borden bleef niet beperkt tot Frankrijk. In verschillende Europese landen staan ze tegenwoordig langs de snelwegen. Ook in Nederland zijn mondjesmaat sinds 2008, op initiatief van de ANWB, tientallen bruin-witte erfgoed- en regioborden langs snelwegen verschenen, ontworpen door Willembart Savelkoel van de Nationale Bewegwijzeringsdienst.
Een nieuw bord van Fl’och.
Widmers originele borden zijn niet meer te zien langs de Franse snelwegen, vanaf midden jaren tachtig werden ze vervangen door nieuwe. In plaats van de oorspronkelijke witte pictogrammen maakte tekenaar Philippe Collier fotorealistische afbeeldingen, uitgevoerd in verschillende tinten bruin – een commerciëlere en ansichtkaartachtige aanpak, volgens critici. Hij ontwierp zo’n 900 borden.
Musea en andere culturele instellingen langs de wegen hebben baat bij de borden, snelweggebruikers waarderen ze. „Op de snelweg raak je je geografische oriëntatie kwijt. Borden die culturele en toeristische activiteiten promoten, stellen automobilisten en passagiers daarom in staat om hun plek op de kaart van Frankrijk te vinden”, zegt een woordvoerder van snelwegbeheerder APRR.
Sinds een jaar of tien zijn de overheid en wegbeheerders met een artistiek ambitieuze vernieuwings- en uitbreidingscampagne van de borden begonnen. Daarvoor zijn jongere, gerenommeerde kunstenaars en striptekenaars gevraagd, die in hun eigen stijl, en met hun handtekening onder hun ontwerp, de nieuwe borden mochten ontwerpen. Het gaat om onder meer Le Monde-illustrator en striptekenaar Olivier Balez, strip- en The New Yorker-tekenaar Fl’och, striptekenaar Loustal, illustratrice Zoé, mode-illustrator Maurice Forichon en de Nederlandse illustrator Fred van Deelen.
Ze kregen allemaal hun ‘eigen’ snelweg in verschillende regio’s toegewezen, waarvoor ze tientallen borden maakten. Om eenheid te scheppen in die artistieke diversiteit is hun palet beperkt tot een keuze uit vier van de voorgeschreven bruintinten, zoals karamel en kastanjebruin. En, meldt het voorschrift, het gebruik van chocoladebruin (standaardkleur Pantone 464C) is ‘obligatoire‘ – verplicht.
Om de culturele aantrekkingskracht van de nieuwe borden te verhogen, is snelwegbeheerder APRR/AREA (voor midden- en Oost-Frankrijk) begonnen met podcasts die aansluiten bij de verschillende thema’s – inmiddels zijn er zo’n twintig afleveringen. . Ze gaan onder meer over schrijfster Colette, beeldhouwster Camille Claudel, de jonge jaren van mode-ontwerpster Coco Chane. Comédie-Française acteur Denis Podalydès sprak de verhalen in, die je kan beluisteren als je langs de plaatsen rijdt waar de kunstenaars woonden.
Wie een nostalgische glimp van de eerste Franse pictogramborden van Jean Widmer wil zien, kan tot 25 juli terecht bij een zeer bescheiden expositie Le Temps des Vacances! over het design van de Franse vakantiecultuur tussen 1956-1982. Daar zijn (in een schuifla) acht kleine pictogramontwerpen en een snelwegaffiche van Widmer te bekijken, naast onder meer vakantiespullen als de gebloemde campingklapstoel en oranje autokoelbox uit de jaren zeventig, plus een maquette van het in de jaren zeventig uit de grond gestampte nieuwe badplaats La Grande-Motte. Ze stammen uit dezelfde tijd als de nieuwe snelwegen en de eerste borden.
Le Temps des Vacances 1956-1982. T/m 25 juli. Espace Decauville, Voisins-le-Bretonneux. Info: museedelaville.sqy.fr