is bestuurskundige en filosoof.
Onlangs streken het Vaticaan en het Witte Huis hun diplomatieke plooien toch weer glad. Dat vond ik eigenlijk wel jammer – wat mij betreft had de ruzie tussen Washington en Rome veel langer mogen voortduren. Niet omdat ik van ruzie als zodanig houd, maar omdat de wereld inmiddels snakt naar een morele instantie die megalomane machthebbers op hun nummer zet.
Daar is alle reden toe, want er staat niets minder op het spel dan onze beschaving.
Sommige lezers zullen zich herinneren dat ik vorig jaar besloot om onderzoek naar deze kwestie te gaan doen. Daarbij verwijst de term beschaving naar situaties waarbij de drie grote krachten van het bestaan – macht, markt en moraal – elkaar wederzijds versterken. In een beschaafde samenleving zijn morele motieven méér dan een private aangelegenheid, ze werken door bij het praktisch handelen op politiek en economisch vlak.
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Die doorwerking treffen we steeds minder aan. We zitten in een wereld waar het recht van de sterkste zich op elk niveau manifesteert. Dat is onmiskenbaar het geval op geopolitiek gebied, waar de agenda door machtspolitieke overwegingen wordt bepaald. Maar het geldt niet minder op nationaal gebied, getuige het feit dat bestuurders en politici steeds vaker met geweld bedreigd worden. En het geldt op individueel niveau, zoals de groei van agressief gedrag onder weggebruikers illustreert.
Voor elk van deze vlakken geldt dat waarden als zelfbeheersing, matiging, redelijkheid of wederkerigheid aan het verdwijnen zijn. Ik wil maar zeggen: multiculturalisme is niet de enige manier waarop je een beschaving kunt uitwissen, zoals de VS ons in november 2025 nog hooghartig voorhielden.
Intussen kijken we vanuit Europa met enig respect naar andere beschavingen die het lang volhielden. Denk aan het oude Egypte dat wel een aantal crises doormaakte maar toch ruim drieduizend jaar bestond. Of denk aan China dat een vergelijkbare continuïteit laat zien. Maar we mogen niet vergeten dat het Westen evengoed een institutie kent die zich voor beschaving inzette en onder zeer wisselende omstandigheden bleef bestaan.
Ik doel op de katholieke kerk die al tweeduizend jaar voor naastenliefde pleit en tal van praktijken ontwikkelde die bij het vormgeven van die liefde kunnen helpen. Voor dat intrigerende fenomeen zouden wetenschappers wel meer interesse mogen opbrengen, zoals socioloog Hans Joas onlangs opmerkte.
Het betekent vanzelfsprekend niet dat deze wereldkerk altijd een bolwerk van heil en zegen was. Integendeel: we weten maar al te goed dat zich perioden van dwingelandij en machtsmisbruik voordeden. En ook vandaag de dag is deze institutie niet van smetten vrij. Desondanks tekent zich vanaf de Tweede Wereldoorlog een belangwekkende verschuiving af, in die zin dat de kerk haar kritiek op wereldse machthebbers steeds openlijker verwoordt.
Dat begon met het Tweede Vaticaanse Concilie, toen de kerk zich nadrukkelijk voor de noden van de wereld opende. Het werd nog duidelijker met paus Johannes Paulus II, die een eigen rol bij de val van het communistische regime speelde. Het zette zich door onder paus Franciscus, al was het vooral de vernietiging van de natuur en de brute kanten van het kapitalisme die hij op de korrel nam. En het is zonneklaar bij paus Leo XIV, die het recht van de sterkste bestrijdt en voor wereldvrede pleit.
Er zullen mensen zijn die twijfelen aan de effectiviteit van een dergelijk optreden. Reeds Jozef Stalin wees erop dat paus geen tankdivisies tot zijn beschikking had. Maar daarmee ga je voorbij aan het verschijnsel dat zich hier voltrekt. Velen voelen immers dat markt en macht zich steeds minder gelegen laten liggen aan morele overwegingen. Ze weten zich gesteund als een gezagsdrager dat overtuigend aan de orde stelt.
Om dat te voelen hoef je trouwens helemaal niet religieus te zijn. Het viel me vorig jaar al op dat zowel het overlijden van paus Franciscus, als de keuze van paus Leo in Nederland veel belangstelling opriep – ook bij protestantse vrienden, zelfs bij mensen die weinig met de kerk hebben. Er was een zeker verlangen naar spiritueel leiderschap merkbaar en dat neemt met alle ellende in de wereld beslist niet af. Even veelzeggend is het groeiend aantal jongeren die niet gelovig werden opgevoed, maar wel katholiek worden. Een en ander illustreert dat wij Europeanen onze beschaving niet zomaar prijsgeven.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant