Veertig jaar nadat de eerste Flodder-film verscheen, begint er een heuse Flodder-renaissance, met volgend jaar een musical en, vanaf maandag, de spin-offserie Kees Flodder (mét Tatjana Šimić!). Wat maakt het kijken naar die ‘asociale’ familie in een villawijk zo aantrekkelijk?
is tv-recensent voor de Volkskrant en schrijft over film.
Juist dat wat stout is, kan ongelooflijk aanlokkelijk zijn. Als ouders hun kind vertellen dat het iets niet mag, doet het dat meestal toch. Oké, ze willen best even samen Flodder kijken, maar bij scènes vol seks en geweld moet het toch écht even de ogen dichtdoen. Toch wisten ouders natuurlijk wel dat het dan stiekem ging gluren. Misschien was het ook gewoon een vorm van opvoeding: Flodder zien op (te) jonge leeftijd was een kennismaking met een stout universum waarvan een kind tot dan toe totaal geen weet had.
Tussen de vingers door naar Flodder kijken, dat doen mensen in zekere zin al decennialang. Dit jaar is het veertig jaar geleden dat een van de succesvolste Nederlandse speelfilms aller tijden uitkwam in de bioscopen. De actiekomedie van Dick Maas, over een ‘asociaal’ gezin dat bij wijze van sociaal experiment door de gemeente in een villawijk wordt geplaatst, werd met 2,3 miljoen bezoekers een monsterhit. Later volgden twee vervolgen (Flodder in Amerika! en Flodder 3) en een zeer succesvolle televisieserie (1993-1999) die vijf seizoenen liep.
Een nieuwe Flodder-film of -serie kwam daarna nooit van de grond, maar echt dood is Flodder nooit geweest. Schakel op een willekeurige doordeweekse dag in op RTL 7 en de serie is nog altijd een vast onderdeel van de middagprogrammering, tussen programma’s als Idioten op de weg en De sterkste man van Nederland. Een gemiddelde herhaling van Flodder trekt met gemak nog twintigduizend kijkers.
Flodder was dus altijd wel ergens, als een museumstuk dat in de krochten van het televisielandschap permanent wordt tentoongesteld. Flodder is nooit helemaal vergeten, ook omdat ‘Flodder’ een begrip op zich werd. Zeg je Nederland, dan zeg je toch ook een beetje Flodder.
En omdat alles wat een succes is uiteindelijk terugkomt, staat we nu aan de vooravond van een heuse Flodder-renaissance. Op Videoland begint maandag een nieuwe Flodder-serie, in Sittard (waar de films en series deels werden opgenomen) opent binnenkort een Flodder-expositie en onlangs werd bekend dat bedenker Dick Maas met producent Studio 100 Flodder, de musical uitbrengt, die ‘brutaal, explosief en schaamteloos’ moet worden.
Maar eerst is er vanaf maandag dus Kees Flodder, waarin Tatjana Šimić terugkeert als het beroemde en beruchte personage dat ze vertolkte in alle films en de serie. Kees Flodder is daarbij nadrukkelijk geen vervolg, maar een spin-off, waarin een heel nieuwe familie wordt geïntroduceerd.
Een nieuwe Ma Flodder of een oudere Johnnie gaan we dus niet zien, maar het uitgangspunt is enigszins hetzelfde: twintiger Kees Flodder jr. (Ghislaine van IJperen) erft na het overlijden van haar rijke, bejaarde echtgenoot een kast van een huis in een villawijk, waar ze haar intrek neemt met een samengeraapt zootje aan familieleden.
En nee, in die villawijk zitten ze wederom niet te wachten op dit schorriemorrie, en de Flodders schudden de zaken in de wijk al snel grondig op. Tumult alom dus, met de mix van humor, actie en klassenclashes die de franchise typeert. Ook deze nieuwste Flodder kun je gerust omschrijven als ‘brutaal, explosief en schaamteloos’.
Wat blijft toch de aantrekkingskracht van Flodder? Schrijver en Flodder-fan Aart van Grootheest legt momenteel de laatste hand aan Het dossier Flodder, een omvangrijk boek over de Flodder-geschiedenis, en heeft wel een idee: ‘Flodder is cultureel erfgoed geworden in Nederland. De humor heeft altijd op het randje gezeten en er zat een vorm van actie in die we in Nederlandse films tot dan toe zelden tot nooit hadden gezien.
‘En het format is sterk: het idee van arm tegen rijk doet het altijd goed, en dat geldt ook voor de zogenaamde tegenstellingen tussen slim (zoon Johnnie) en dom (zoon Kees). Veel uitspraken zijn in het culturele geheugen blijven hangen, zoals ‘Buurman, wat doet u nu?’, ‘Het blijft toch je kind hè?’ en ‘Leuk zo’n feestje, maar het geeft altijd zo’n rommel’. Niemand van de cast en crew wist van tevoren hoe het zou uitpakken, maar het is allemaal ontzettend iconisch en blijvend gebleken.’
In dat licht is het ook interessant om te lezen wat de kranten in 1986 schreven over de eerste Flodder-film, ver voordat Flodder een alomtegenwoordige franchise werd. Zo sprak De Telegraaf van ‘één grote spotprent van anderhalf uur’. ‘Alles is er karikaturaal aan: de mensen, de situaties en zelfs de ongelukken. Nelly Frijda beent als Ma Flodder bazig rond als een afschuwelijk vrouwmens met een vette stinkstok in d’r mond.’
Trouw sprak van een ‘klucht zonder dubbele bodem’: ‘Het is een beetje te slap, niet brutaal, niet origineel genoeg’. NRC Handelsblad was milder: ‘Alle kritiek ten spijt is Flodder een dijk van een film, die met de subtiliteit van een Leopardtank over de zure bedenkingen van filmrecensenten heen walst, recht op zijn doel af: een gelukkig publiek, dat van jong tot oud in deze vergaarbak van ideeën wel iets van zijn gading vindt.’
En in de Volkskrant: ‘De sympathie van Maas ligt bij de familie Flodder, hoe onbehouwen ze ook zijn, hoe onsmakelijk ze ook eten. Hij laat hen reageren op de acties van de buurtbewoners, met hun mooie auto’s, whisky drinkende echtgenoten, op hun hypocrisie, verveling. Bij het neerzetten van dat milieu is Maas op zijn best.’
Dat is ook wat opvalt bij het terugkijken van de films en serie. Flodder heeft inderdaad vaak de subtiliteit van een Leopardtank, maar ergens in de films en serie schuilde wel degelijk een interessant satirische blik van regisseur Dick Maas op klassenverschillen, op tolerantie en op de moraliteit van zelfbenoemd beschaafd Nederland.
Maas is in zekere zin altijd een chroniqueur geweest van het Nederland waar we alleen tussen de vingers door naar willen kijken. Lang niet alles doorstaat de tand des tijds even goed (de camera observeert bij tijd en wijle verlekkerder dan de hitsige personages), maar als voyeur van de hypocriete moraal van de Nederlander is Maas op z’n best heus tijdloos.
Kijk naar Flodder en begrijp ook iets van onze volksaard, bijvoorbeeld in de cultivering van onaangepastheid, in de rabiate botheid die wordt gevierd onder het mom van ‘gewoon lekker nuchter’ en ‘normaal doen’.
En Flodder schopt in al z’n lompheid en immense overdrijving best doeltreffend aan tegen het idee van Nederland als tolerante vrijhaven. De Nederlander denkt dat hij openstaat voor ‘de ander’, tot die ander daadwerkelijk naast hem komt wonen. De grap van Flodder is natuurlijk altijd geweest dat de asocialen nooit alleen de onaangepaste familieleden zijn, nee, de échte asocialen treffen we vooral in de hypocriete, verveelde, intolerante bovenklasse.
Flodder is in veel opzichten een product van de jaren tachtig, maar was de tijd op sommige punten ook heus een beetje vooruit, daar de films en de serie werden bevolkt door opportunistische personages met behoorlijk verwerpelijk gedrag. Flodder was een franchise die de personages ongegeneerd vervelend en egocentrisch durfde te laten zijn, en tegelijkertijd vrolijk provocatief commentaar leverde op status- en klassenverschillen.
Zo bezien heeft Flodder meer gemeen met een serie als The White Lotus dan de gemiddelde cultuursnob soms zal durven toegeven.
Het grote verschil is dat Flodder vaak behoorlijk cartoonesk en plat was: dat was precies de bedoeling van Maas. Maar de regisseur had wel degelijk een scherp oog voor enkele diepgewortelde tekortkomingen van de Nederlander.
Fameus is nog altijd zijn satire op de bureaucratie en ambtenarij, zo onvergetelijk onsexy gerepresenteerd door welzijnswerker Sjakie (Lou Landré). Met zijn woordgebruik, kleding en zijn heilige geloof dat hij de Flodders écht kon helpen, werd Sjakie het eeuwige mikpunt van spot: ziedaar de Nederlander met z’n naïeve regeldrift, en het eeuwige idee dat je het leven van de ander écht beter kunt maken.
Maar goed, dat is ook maar een interpretatie: het was tenslotte Maas zelf die ooit de uitspraak deed dat je ‘voor boodschappen maar naar de Albert Heijn gaat’.
Die laatste uitspraak is in de loop der tijd iets te veel gecultiveerd, zegt ook Flodder-biograaf Van Grootheest, die voor zijn boek alle medewerking kreeg van Maas: ‘Dick is niet zo’n prater, maar hij is enorm trots op Flodder, omdat hij dondersgoed weet dat hij iets heeft neergezet dat erfgoed is geworden. En natuurlijk zit er wel een boodschap in Flodder, bijvoorbeeld ook over de rol van de gemeente. Hoe Sjakie in de films en de serie wordt afgebeeld, dat is écht Dicks visie op de overheid. Dick zal het misschien niet snel toegeven, maar er zit wel degelijk een diepere laag in Flodder.’
Hoewel lang niet alle verhaallijnen en scènes in Flodder tijdloos zijn gebleken, was het een kwestie van tijd voordat de serie zou terugkeren. En dat brengt ons terug bij Kees Flodder. Maas is niet betrokken bij de serie, en uit de oude films en serie keert alleen Tatjana Šimić terug van de vaste cast, al laat Kees Flodder het niet na om af en toe speels te verwijzen naar het verleden: ‘Buurman, wat doet u nu?’ is nu ‘Buurman, doe niet zo gek!’
Hoewel de serie dus grotendeels een nieuwe koers vaart, was de deelname van Šimić cruciaal. En vanzelfsprekend was haar betrokkenheid niet, want na het einde van de Flodder-serie heeft Šimić niet meer geacteerd. Šimić was dan ook huiverig om na al die jaren weer in de huid te kruipen van Kees, vertelt ze in een Amsterdams hotel aan de vooravond van de première: ‘Ze hoefden me niet te smeken omdat ik een of ander prinsesje ben hoor, de twijfel kwam vooral voort uit mijn eigen onzekerheid. Waarom zouden mensen op mij zitten te wachten, op een soort Kees als oude taart? Ik ben inmiddels een zestiger!
‘Daarom heb ik ook tegen de producent gezegd: waarom takel je me niet toe? Dat ik onder het stof kom aanlopen als een soort straatzwerver die aan lager wal is geraakt, waarbij het stof er gaandeweg de serie afkomt. Dat had van mij gemogen: ik had best een keertje echt lelijk willen zijn. Maar we hebben het uiteindelijk toch anders ingevuld.’
Dat komt ook doordat Šimić in zekere zin nooit helemaal verdween van het scherm, vooral door alle herhalingen van de serie. Šimić: ‘Ik ben al zo’n dertig jaar lang bijna elke dag op tv, altijd maar op beeld met die Flodders. Op Instagram krijg ik nog dagelijks screenshots van mensen die zitten te kijken. Dan zeggen ze: je was mijn eerste liefde, en ik vind je nog steeds leuk! Ik moet er wel om lachen, want ik denk vaak: joh, ik had je moeder kunnen zijn.
‘Ik moest voor deze rol op zoek naar een nieuwe invulling, maar moest tegelijkertijd dat onnozele terugvinden. Kees is niet bijster intelligent, maar wel uitgekookt. Ze heeft een zekere wijsheid van de straat, en is niet meer dat meisje dat voor alles naar haar oudere broer kijkt. Ze is ouder en wijzer geworden, maar nog net zo brutaal.’
Op de vraag of het moeilijk was om na al die jaren weer in de rol te stappen, reageert Šimić nuchter: ‘Ik denk dat je het nooit echt kunt verleren. Een schoenmaker die na dertig jaar weer een schoen moet repareren, weet toch ook nog hoe dat moet? En je hoeft bij mij echt niet aan te komen met serieuzere rollen. Nee hoor, het moet altijd iets geks zijn. Ik kan niet anders.’
Een groot verschil met vroeger is dat Kees nu een volwassen dochter heeft: Kees Junior. En ‘junior’ is nadrukkelijk géén kopie van haar moeder. Šimić: ‘Ik dacht dat ze voor junior echt een kopie zochten van mijn personage van vroeger: blond en met haar borsten voortdurend half uit haar shirt. Maar dat was niet wat ze wilden: het moest iets nieuws zijn, brutaal en pittig, maar ook lief.’
En dus is actrice Ghislaine van IJperen een verrassend nieuw uithangbord van de Flodder-franchise, waarbij de jonge Kees een stuk volwaardiger (en eigentijdser) is uitgewerkt dan haar fictieve moeder in de oude films en series. Dat Van IJperen de hoofdrol kreeg, was voor haar zelf óók verrassend, want de actrice stond vlak voor haar auditie op het punt om te stoppen met acteren, vertelt ze in een Rotterdams café. Te weinig werk, te veel onzekerheid. Maar Van IJperen overleefde uiteindelijk alle auditieronden, en toen ze een chemietest moest doen met Šimić zei die laatste dat Van IJperen zomaar ‘echt haar dochter had kunnen zijn’.
En toen was Van IJperen ineens de nieuwe Kees Flodder, een naam die toch een begrip is in de Nederlandse film- en televisiegeschiedenis. Maar, zoals de acteurs in de gesprekken vaak benadrukken, dit is niet de Flodder die we kennen, dit is écht iets nieuws. Zoals Van IJperen het samenvat: ‘De oude films en serie zijn de inspiratiebron, maar we stoppen het in een nieuw jasje. We hebben in deze tijd veel behoefte aan nostalgie, maar ik denk dat het veel leuker is om iets nieuws te proberen dan gewoon maar te kopiëren en plakken.’
Toch zijn veel typische Flodder-kenmerken ook gebleven, met name de humor, de klassenbotsingen en het plattere. Van IJperen: ‘Wat is nou typisch Nederlands? Dan denk je al gauw aan Flodder. Veel dingen die gemaakt worden in Nederland laten succesvolle mensen zien. Maar je hoeft heus niet alleen mensen te volgen in het centrum van Amsterdam. Flodder gaat over volkse mensen die terechtkomen in een ander milieu. Die verdeeldheid is er nog steeds, en het klassenverschil als thema is nooit verdwenen.
‘En de humor, de actie, de vunzigheid, dat hoort toch allemaal bij Nederland? Ik denk dat we de afgelopen jaren op tv en in films iets te braaf zijn geweest. Als we tijdens het draaien dachten: o, dit kan echt niet, dachten we daarna: ja dát is het Flodder-gevoel. Dat was precies waarnaar we op zoek moesten.’
Flodder-biograaf Van Grootheest: ‘Het format is houdbaar, juist door de brutaliteit. De Flodders doen dingen die wij als kijker niet durven, maar die we wel grappig of spannend vinden. Ze doen dingen die we misschien zelf stiekem willen doen.’
Ook Šimić benadrukt dat de serie en haar personage vooral niet te braaf mochten worden bij de grote vernieuwing: ‘Braaf is niet wat Flodder is, en dat is niet wie Kees is.’ De reacties op de nieuwe serie kunnen haar naar eigen zeggen sowieso nog veel minder schelen dan vroeger: ‘Ik sta er veel relaxter in dan dertig jaar geleden. Dat is wat ouderdom je brengt, je wordt verstandiger en rustiger. Ik heb alles al een keer meegemaakt joh. Vroeger had ik ontzettend veel buikpijn als mensen me bekritiseerden.’
Wel zegt Šimić dat ze ‘hoopt dat fans kunnen accepteren dat ik ouder ben geworden’. ‘Ik zie er niet meer uit zoals dertig jaar geleden, maar dat is het leven. Move on!’
Wat rest, is de vraag in hoeverre Flodder nog nieuwe relevantie heeft in een totaal veranderd televisielandschap. Van Grootheest heeft er wel vertrouwen in: ‘De humor is tijdloos, en Flodder heeft altijd een spannend randje gehad. Ook wij gingen veertig jaar geleden met het hele gezin naar de bioscoop, waarna mijn moeder na afloop boos zei: ‘Dit is helemaal geen familiefilm!’ Dat heb ik altijd onthouden.’
Van IJperen: ‘Het hoeft niet te braaf te zijn, dan moet je geen Flodder gaan maken. Je wil toch dat kinderen stiekem gaan meekijken, terwijl ze eigenlijk te jong zijn. Dat deed ik zelf vroeger met mijn oudere broers, en toen moest mijn moeder ook ingrijpen bij sommige scènes. Een beetje stout, dat mag toch best weer?’
Šimić: ‘Kijk het met een knipoog, til er niet te zwaar aan. Flodder is nooit Shakespeare geweest. Dat hebben we ook nooit willen maken.’
Kees Flodder is vanaf maandag dagelijks te zien op Videoland. Het boek Het dossier Flodder van Aart van Grootheest (i.s.m. Jorn Pronk) verschijnt in september bij Erfgoed Uitgevers.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant