Het toppunt van nieuwsgierigheid uit haar roman In het oog kent Marijke Schermer uit het echte leven: ze snuffelde rond in het huis van een afwezige vreemde (die haar geliefde werd). Nu wil ze dit experiment een vervolg geven. Krijgt de schrijver uw sleutel?
Als je je inschrijft bij de datingsite Parship, moet je een test doen van tachtig vragen – die stap kun je niet overslaan. Je moet antwoord geven op meerkeuzevragen, jezelf plaatsen op een schaal van meer naar minder van iets, kiezen tussen lijnen en golven, abstracte en figuratieve schilderijen, pijlen de ene of de andere kant op. Van het gros van de vragen heb je geen idee wat er met het antwoord precies wordt gemeten.
Na afloop krijg je een uitgebreid rapport over je persoonlijkheid waarin bijvoorbeeld staat hoe het verhoudingsgewijs met je mannelijke en vrouwelijke kant gesteld is en hoe belangrijk intimiteit voor je is in een relatie. Ook zorgt het ervoor dat er in punten uitgedrukt kan worden hoe goed je bij een ander past, ook wel het matchingsresultaat. Dit is niet alleen gebaseerd op overeenkomsten, want er moeten in een goede relatie juist ook verschillen zijn en de test belooft dat allemaal heel goed in kaart te zullen brengen en rekenkundig samen te vatten in een getal. 100 punten staat voor een gemiddelde match.
Testen die beloven te vertellen wie je bent zijn overal te vinden. Welk romantisch type je bent, wat voor leider je bent, welke van de zestien persoonlijkheidstypen je hebt, aan welke stoornis je lijdt. Die testjes, vroeger in tijdschriften, nu vooral online, maar ook bij de psycholoog en op hei- en cursusdagen op het werk, hebben een grote aantrekkingskracht. Ze spelen in op ons verlangen te weten wie we zijn.
Hetzelfde verlangen waar ook astrologie, tarot en human design op gedijen. Er is een geheim in jou, er zit een waarheid in je verscholen die je zelf niet kent, maar die je zult herkennen als hij wordt geopenbaard. Je sterrenbeeld geeft uitkomst of de test zal het onthullen. Je hoeft het medium alleen maar te voeden met je geboortecoördinaten of met antwoorden op eenvoudige vragen. Houd je meer van de bergen of van de zee? Logisch dat je niet kunt kiezen, want je bent een weegschaal!
Een deel van het succes van psychologische testen en horoscopen is verklaarbaar door het Forer-effect, genoemd naar een Amerikaanse psycholoog die in 1948 zijn studenten fopte met de uitslag van een persoonlijkheidstest. Bijna iedereen vond de analyse van hun persoonlijkheid bijzonder goed getroffen en herkende zich erin. Ze hadden echter allemaal dezelfde tekst gekregen. In algemeenheden, vooral als ze positief zijn, wil iedereen zich graag gespiegeld zien. Maar dat mensen snel tevreden zijn met hetgeen een orakel uitspuugt, zegt niet dat het startpunt gemakzuchtig is. Wij willen onszelf kennen, we kunnen onszelf niet helemaal kennen, we zijn nieuwsgierig, en we hebben de blik van de ander nodig.
In november 2017 ging ik met de sleutel van onder de bloempot binnen in het huis van advocaat, open-minded, 93 matchingspunten (niet heel hoog). Wij waren in een intense correspondentie verzeild geraakt en daar, waar onze contouren en interesse in elkaar uit louter woorden bestond, was het idee ontstaan. Ik had geschreven dat ik een goede observator was en hij dat hij wel een observator kon gebruiken. Bovendien was na die wekenlange taalbalts het idee om ineens tegenover elkaar in een café te zitten wat al te plompverloren.
We zochten een omweg, een vorm, een spel waarbij er ook iets op het spel stond. Ik zou in zijn huis naar binnen gaan als hij niet thuis was, ik mocht daar alles zien, elke kast opendoen, elk foto bekijken, elke brief lezen, de op een stoel hangende kleren besnuffelen, zelfs, als ik wilde, even in zijn bed gaan liggen. En daarna zou ik hem vertellen wie daar woonde. Hij zou zich laten kennen door zijn huis aan me te tonen, ik zou me laten kennen door mijn blik.
Van deze ervaring maakte ik fictie in mijn roman In het oog. Ik verzon een heel ander verhaal, maar gebruikte mijn ervaring van het urenlang alleen zijn in een onbekend huis, het zoeken: welke geschiedenis heeft tot dit thuis geleid, welke persoonlijkheid bouwde hier, zo, dit nest? Los van de uitkomst (ik heb de sleutel nog altijd niet teruggegeven) was die eerste keer alleen in zijn huis een buitengewone ervaring. En los van matchingquotiënt 93 is de echte match tussen de advocaat en mij het delen van een grote nieuwsgierigheid en de bereidheid controle te laten varen en de ander toe te laten.
Waar het om gaat in de liefde en in het leven is niet het definitieve antwoord, maar de nieuwsgierigheid. Diepgaande nieuwsgierigheid, naar de ander en naar jezelf. Nieuwsgierigheid die niet op zoek is naar bevestiging van wat je al wist of dacht en geen genoegen neemt met wat je (door het algoritme) aangeboden krijgt. Ik geloof dat het cultiveren en koesteren en onderhouden van die eigenschap een goede manier is om te ontkomen aan sleur, saaiheid en stagnatie, maar dat het uiteindelijk ook een wapen kan zijn tegen chaos, angst, depressie en zelfs geweld.
Wie aanneemt dat elk mens een schat is die valt op te graven, zal minder snel generaliserende dingen zeggen of iemand reduceren tot een enkel kenmerk. Wie nieuwsgierig is naar de ander zal hem niet op grond van iets algemeens (zijn volk, zijn geloof) als vijand zien en dood wensen.
Nieuwsgierigheid is een deugd, en ook een levensader. Zoals mijn 88-jarige moeder laatst zei: ‘Het is in heel veel opzichten niet leuk om oud te worden, maar het is toch ook echt interessant.’ Die nieuwsgierigheid, die in essentie een uiting is van betrokkenheid, van engagement, houdt haar in de wereld, houdt haar ondanks lichamelijk gebrek en heel veel tijd alleen, alert en aangesloten op de samenleving.
Voor ieder die niet jong gestorven is, is lichamelijk verval een onontkoombare weg, en daarnaast zijn er andere vormen van pech die je wel of niet zullen treffen – en vaker wel dan niet. Denk aan liefdesverdriet, verlies, geweld, ziekte. Wie het lukt om naar deze en alle andere vormen van tegenslag en pijn met enige belangstelling te kijken, naar wat het met je doet, hoe het je identiteit (ver)vormt en de relatie met anderen beïnvloedt, is in beweging, wordt nooit meer de oude, maar altijd de nieuwe.
Een testje om te ontdekken of je een postmaterialist of een moderne hedonist bent, een einzelgänger of een gezelschapsdier, is een veilig spel, al kan de uitkomst je eventjes ontregelen. Je geeft alleen prijs wat je prijs wilt geven, je hoeft alleen maar ja of nee of een beetje te zeggen. Je kunt de conclusies omarmen of schouderophalend terzijde schuiven. Veel zelfkennis ontstaat op basis van een aangeleverde theorie over hoe je bent – of een botsing daarmee. Het beeld dat je van jezelf hebt, ontwikkelt zich in relatie tot een ander. En sommige dingen kun je van jezelf echt niet zien, zoals de binnenkant van je lichaam: jij bent het, maar je hebt een endoscopie en een dokter nodig om die kant van jou te ontsluiten.
Een huis is ook een bron van informatie, ontdekte ik tijdens de exercitie bij de advocaat die mijn vriend werd. Je kunt er iemands smaak en welstand aan aflezen. Je kunt zien of een interieur organisch is gegroeid of ineens is aangeschaft. Je krijgt een indruk wat comfort voor iemand betekent en door de inhoud van de keukenkastjes zie je wat iemand eet. Je kunt aan pannen ruiken of erin wordt gekookt. Je ziet wie zijn dierbaren zijn, als hij tenminste iemand is die daar bewijzen van aan zijn muren hangt. Er is een verleden te vinden in kasten en lades, in fotoalbums, brieven en dagboeken. Er kunnen potloodstrepen staan in boeken, lijstjes rondslingeren, maatstrepen op een deurpost staan.
Een mens omringt zich met dingen die zij mooi vindt of die betekenisvol voor haar zijn, die zij welbewust gekozen, gekocht of opgehangen heeft. In een klerenkast hangen misschien kledingstukken in verschillende maten, getuigend van een nabij verleden of een voornemen voor de toekomst. Er zijn dingen waarvan iemand vergeten is dat hij ze heeft, of dingen die er al zo lang zijn dat zij ze niet meer ziet.
Je kent je huis als geen ander en juist daardoor ook helemaal niet: je weet het en je weet het niet. Je ziet het niet want je leeft erin, zoals je ook je eigen geur niet ruiken kunt, zoals een vis niet weet wat water is.
Wat de advocaat en mij destijds bewoog, was behalve nieuwsgierigheid ook vertrouwen. Bij hem het vertrouwen dat ik zijn uitnodiging niet zou beschamen en behoedzaam met zijn huis en zijn persoon zou omgaan, bij mij dat hij ook inderdaad niet thuis zou zijn. (Ik appte een vriendin voor ik naar binnen ging: als je nooit meer iets van me hoort, lig ik mogelijk in een vrieskist op de ***straat nr*). Mijn positie als observator was trouwens ook niet zonder risico: wat iemand ziet kan evengoed onthullend zijn. De advocaat herkende zich. Ik had hem daar gevonden en hij voelde zich gezien.
Om nieuwsgierigheid en vertrouwen als belangrijke deugden aandacht te geven, wil ik het onderzoek herhalen, en uitbreiden. Daarom zoek ik mensen die met mij het experiment aan willen gaan, die echt benieuwd zijn naar wie ze zijn en die bereid zijn tot een onconventionele uitnodiging. Bent u nieuwsgierig? Heeft u behoefte aan een inzicht, of aan een avontuur? Staat u op een kruispunt, of juist een beetje stil? Gunt u uzelf een domuscopie?
Dit zijn de spelregels: u gaat minimaal vier uur weg. U laat een handgeschreven briefje voor me achter met iets over u op dit moment in uw leven, een vraag, een thema of iets anders dat u van belang acht, dat mag kort of juist uitgebreid. U ruimt niets op, verandert niets en geeft mij de ruimte om op zoek te gaan naar u. Ik mag alles bekijken, er gaat geen la op slot.
Is het vervolgens mogelijk voor mij om dan, zonder u ooit te ontmoeten, een idee te krijgen van wie u echt bent? Zult u zich herkennen in de persoon die ik vervolgens beschrijf, een portret opgebouwd uit alle scherven van het verhaal dat ik denk aan te treffen bij u thuis?
De vraag die zich ook opdringt als ik me voorstel bij u binnen te komen kijken: wie zie ik in dat huis zonder uw digitale kamers? Bent u als modern mens nog wel te vinden in de fysieke omgeving of zou ik pas echt weten wie u bent als u mij alleen laat met uw telefoon? Heb ik meer aan uw wachtwoord dan aan uw sleutel? U kunt dit onderzoek ook zien als een verkenning van die vraag: bestaat u nog? Bent u nog thuis?
U kunt me vertrouwen, ik steel niets, ik geef de sleutel deze keer wel terug en anonimiseer wat er hier gepubliceerd wordt zodat u zich hopelijk wel door mij gezien, maar niet ongewild geëxposeerd zult voelen.
Ik zal me zo open en ontvankelijk mogelijk in uw huis begeven. Ik laat een roman van mijzelf voor u achter en stuur na afloop nog iets op dat goed past in uw boekenkast.
Wilt u mij uw sleutel geven? Meld u dan aan bij: sleutel@volkskrant.nl. Beschrijf in de mail kort waarom u deze inkijkoperatie wel kunt gebruiken, en vermeld ook uw woonplaats. Ik richt me om te beginnen op alleenwoners, waar dan ook in Nederland.
Dit is een verhaal uit Volkskrant Magazine. Wilt u alle verhalen, columns en rubrieken uit het nieuwste nummer lezen? Dat kan hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant