Fotografie Lang probeerde fotografe Annaleen Louwes (65) de Duitse afkomst van haar moeder weg te duwen. In haar fotoboek onderzoekt ze de schaamte die haar moeder en zijzelf voelden. „Mijn moeder schaamde zich voor wat de Duitsers hadden gedaan, en ik schaamde me voor de Duitsheid van mijn moeder.”
'Mijn grootmoeder | my grandmother | bad sooden-allendorf 1939' uit es gibt keine sahne, es gibt krieg
„Het is september 1939 ergens in noordwest-Duitsland. Een zevenjarig meisje gaat bij de melkboer om de hoek een kan room halen. Wanneer ze aan de beurt is, kijkt de vrouw van de melkboer haar aan, leunt over de toonbank en zegt: ‘Es gibt keine Sahne, es gibt Krieg.’ Zonder room haast ze zich naar huis. Thuis zal ze haar moeder vragen wat ‘Krieg’ betekent. Dat meisje is mijn moeder.”
Het is het begin van het fotoboek van de Nederlandse fotografe en beeldend kunstenaar Annaleen Louwes (65), maar níét van haar zoektocht. Aanvankelijk is Louwes geïnteresseerd in de neven van haar grootmoeder. Dat gebeurt nadat ze, samen met haar moeder, de film Werk ohne Autor heeft gezien, waarin zijdelings wordt gerefereerd aan Aktion T4, het beruchte zuiveringsprogramma van de nazi’s dat de gedwongen sterilisatie van ‘rasinferieure’ bevolkingsgroepen en de moord op mensen met een psychische stoornis of lichamelijke handicap voorstond.
De film prikkelt het geheugen van Louwes’ moeder; waren de neven van haar moeder, vermoedelijk homoseksueel, ook niet in dat zuiveringsprogramma gedood? Louwes, die eerder onder meer als artist-in-residence op een psychiatrische afdeling in New York verbleef, is direct geïnteresseerd. Maar gaandeweg verlegt de zoektocht zich van de twee neven naar haar eigen moeder, om te eindigen in een beeldserie over Duitse schaamte.
Op 22-jarige leeftijd kwam Louwes’ moeder, verliefd, naar Nederland. Ze belandde in Amsterdam. Onderhuids borrelde de schaamte, over wat haar landgenoten eerder hadden aangericht. Ze kreeg een zoon en een dochter, Annaleen.
Is de schaamte overdraagbaar? Ja, zegt Annaleen Louwes: „Mijn moeder schaamde zich voor wat de Duitsers hadden gedaan, en ik schaamde me voor de Duitsheid van mijn moeder.” En hoewel Louwes probeerde de Duitse afkomst van haar moeder te verdedigen – „als de kinderen in de straat riepen ‘je moeder is een mof’, sloeg ik er soms op los” – duwde ze die ook weg. „Onbewust heb ik haar zo minder ruimte gegeven om zichzelf te zijn”, stelt ze in het nawoord van es gibt keine sahne, es gibt krieg. (De boektitel schrijft Louwes zonder hoofdletters).
Blijft over hoe de schaamte te verbeelden. Louwes gebruikt daarvoor veel zwart-witbeelden, waarvan sommige direct te herleiden zijn tot de oorlog: een gebombardeerd schip van de geallieerden en een Duitse uitkijktoren. Andere zijn subtieler: een pantalon in een broekspanner met daarop de woorden ‘Immerglatt hosen-spanner’. Weer andere laten de kijker raden: een boom en een naakte man voor een heg.
Es gibt keine sahne, es gibt krieg is een poëtisch oorlogsfotoboek en, mede door de korte dialogen in het met Duitse woorden doorspekte Nederlands van haar moeder, ook een liefdevol moeder-dochterboek. Als Louwes vertelt over hoe ze als kind worstelde met de Duitse wortels van haar moeder, antwoordt deze: „Toen je me dit niet zolang geleden vertelde, schrok ik heel erg. Vooral omdat ik dat nooit gemerkt heb.”
Het boek es gibt keine sahne, es gibt krieg is te bestellen via annaleen@dds.nl.