Gesprekken met zestig scholieren, 3,3 miljoen video’s en de TikTok-data van vijf jongens en vijf meiden: samen geven ze de Volkskrant een unieke inkijk in het onlineleven van Nederlandse jongeren, en wat zij zien over de manosfeer. Onze drie belangrijkste bevindingen.
De opkomst van de manosfeer baart veel mensen zorgen. Als journalisten die schrijven over mentaal welzijn, jongeren en technologie, volgen we de journalistieke en wetenschappelijke onderzoeken die over dit onderwerp verschijnen op de voet. Het gaat daarbij al snel over de extremen. Over jongens die in een steeds heftiger algoritme belanden en radicale gedachten hebben over wat het betekent om man of vrouw te zijn.
Wij wilden onderzoeken wat ‘gewone’ Nederlandse tieners meekrijgen van de manosfeer. We gingen langs op vier heel verschillende middelbare scholen, verspreid over het land, en spraken met ruim zestig scholieren tussen de 14 en 17 jaar.
Tien leerlingen, vijf jongens en vijf meiden, deelden bovendien hun TikTok-data met ons. Daarmee kregen we een uniek inkijkje in hun onlineleven. Wekenlang scrolden we door hun tijdlijnen om te zien wat voor beeld jongeren daar voorgespiegeld krijgen over mannelijk- en vrouwelijkheid, daten, liefde en succes.
In het volledige stuk, inclusief voorbeelden van filmpjes die jongeren zagen, vertellen scholieren openhartig over de invloed die TikTok op ze heeft.
We bekeken de TikTok-tijdlijnen van tien jongeren. In zeven accounts zien we video’s die raken aan de manosfeer. We zien ze opduiken bij leerlingen die in de stad wonen en op het platteland, bij gymnasiumscholieren en bij vmbo’ers. Ook bij de meiden zien we denkbeelden uit de manosfeer. Grote verschillen zijn er wel: bij de een zijn het er maar een paar, een ander ziet ze bij vrijwel iedere scrollsessie.
Dat de manosfeer op sociale media mainstream is geworden, blijkt ook uit nog ongepubliceerd onderzoek van Nikki Dekker, die aan de Universiteit van Amsterdam onderzoek doet naar polarisatie onder jongeren. Door middel van een enquête vroeg zij afgelopen najaar aan ruim twintigduizend Nederlandse middelbare scholieren of zij op sociale media video’s zien waarin wordt gesteld dat mannen bijvoorbeeld de baas moeten zijn in een relatie, of dat vrouwen te veel macht naar zich toetrekken.
Zo’n 15 tot 25 procent van de tieners ziet dit soort video’s geregeld, blijkt uit een eerste analyse van haar data, op verzoek van de Volkskrant. Bijna 30 procent van de jongens én meiden ziet ze naar eigen zeggen zelfs vaak. Deze cijfers maken duidelijk dat de manosfeer niet (meer) iets is van een enkele jongen op zijn zolderkamer, maar dat veel Nederlandse jongeren ermee in aanraking komen.
Op de tijdlijnen van sommige tieners komen we veel video’s tegen over looksmaxxing. Binnen deze subcultuur van de manosfeer gelden rigide ideeën over hoe jongens en mannen eruit moeten zien om kans te kunnen maken bij vrouwen. Bekende looksmaxxers, zoals de omstreden ‘Clavicular’, een 21-jarige Amerikaan, prediken extreme gebruiken om dat perfecte uiterlijk te bereiken: zoals met hamers op de botten in je gezicht slaan. Bonesmashing zou microfracturen veroorzaken die deze botten dikker maken – een techniek die volgens artsen even zinloos als gevaarlijk is.
Meerdere jongens die we spreken, vertellen dat ze hebben geëxperimenteerd met een andere looksmaxxings-techniek: mewing, een oefening waarbij je je tong tegen je gehemelte drukt. ‘Dat doe je zodat je kaaklijn goed zichtbaar is en je maxilla naar voren groeit, een bot in je hoofd’, vertelt een 15-jarige scholier uit Amsterdam. ‘Dat maakt je aantrekkelijker.’
Het is een onverwachte uitkomst: binnen één schoolklas vertellen vier meiden over controlerende ex-vriendjes. Vriendjes die ze om toestemming moesten vragen als ze met hun jongensvrienden wilden afspreken. Als ze al contact mochten hebben met jongens.
De Noord-Hollandse jongerenwerker Jerrol Lashley herkent het fenomeen. ‘Op TikTok, maar vooral op Snapchat gaan lijstjes rond met ‘bonuspunten’ voor meisjes die alle jongens van hun Snap verwijderen’, zegt hij. ‘Dat lijkt onschuldig, maar het normaliseert controle en maakt het onderdeel van wat jongeren zien als een goede relatie.’
Jongens handelen daarnaar, zegt Lashley. Ze willen naar hun vrienden en de buitenwereld toe etaleren hoe goed ze het voor elkaar hebben met hun vriendin. ‘Hoe rolbevestigender, hoe beter.’ Het is precies het uitvloeisel van de manosfeer waarover Lashley zich grote zorgen maakt.
We begonnen ons onderzoek door met leraren door heel Nederland te praten over wat ze in de klas meekrijgen van de manosfeer. Ook interviewden we experts die op scholen voorlichting geven, onder meer over lhbti-rechten en seksualiteit.
Vervolgens gingen we bij vier scholen langs: een brede scholengemeenschap in Lichtenvoorde en Groenlo, een mavo-havo in Velp, een vmbo-school in Purmerend en een gymnasium in Amsterdam. Voor ons bezoek lieten we de leerlingen (meestal vierdeklassers) een enquête invullen om een indruk te krijgen van wat ze zien op sociale media, en van hun opvattingen over onder meer genderrollen en daten. Ruim honderd scholieren vulden de enquête in.
In de klas bespraken we de resultaten en keken we naar een paar TikTokvideo’s, onder andere over daten en relaties. Hierover voerden we een klassikaal gesprek. In sommige klassen duurde het even voor het gesprek op gang kwam. ‘We zijn niet echt gewend om zo je mening te geven’, zei een jongen uit Groenlo na afloop. De leerlingen van het Amsterdamse gymnasium hadden weinig aansporing nodig – eerder die dag was er al een econoom op bezoek geweest die een discussie had geleid over het openbaar vervoer.
Maar in de gesprekken die we daarna voerden, in tweetallen of kleine groepjes, reflecteerden de tieners uitgebreid op wat ze online en offline meemaken. Sommigen waren zich duidelijk bewust van wat wel en niet sociaal wenselijk is, bij hen moesten we vaak wat langer doorvragen om te ontdekken wat ze zélf vinden. Anderen waren direct openhartig en lieten duidelijk merken dat iets ze frustreert of verbaast.
Ook deelden tien leerlingen (vijf jongens, vijf meiden) hun TikTok-tijdlijn met ons: een chronologisch overzicht van de video’s die ze hebben gekeken. In totaal deelden ze 3,3 miljoen video’s met ons, die we niet allemaal hebben bekeken. Bij ieder account keken we één tot vier dagen ‘mee’ op TikTok. We kregen geen toegang tot privégesprekken, wachtwoorden of andere gevoelige data.
Iedere tijdlijn vormde een volstrekt unieke potpourri van filmpjes over onder meer games, make-up, kleding en sport, waarbij wel steeds duidelijk zichtbaar was welke tijdlijnen bij jongens hoorden en welke bij meiden. Het was ook snel duidelijk wie verliefd is: de hele tijdlijn staat vol met speculaties over welke voorletters en geboortemaanden een goede match zijn en wie tot ’s avonds laat naar droevige filmpjes kijkt over de pijn van onbeantwoorde liefde.
Ons onderzoek naar de off- en onlinewereld van deze tieners maakt vooral duidelijk hoe complex de impact van sociale media op meningen en gedrag is. Het is begrijpelijk dat sociale media als verklaring worden gezien voor maatschappelijke problemen. Toch zijn het ook de reële onzekerheden van jongeren – over hun bestaanszekerheid, de mogelijkheid om zich te ontwikkelen, of om relaties aan te gaan – die ervoor zorgen dat het gedachtegoed van de manosfeer zoveel jongeren bereikt.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant