Ruim een jaar na zijn aantreden als Duitse bondskanselier is Friedrich Merz zeer impopulair. Links verwijt hem afbraak van de verzorgingsstaat, rechts vindt juist dat hij niet hard genoeg ingrijpt. Ondertussen wordt de radicaal-rechtse AfD alleen maar sterker.
is buitenlandredacteur van de Volkskrant en schrijft over de EU en internationale samenwerking. Hij woont in Berlijn.
De Duitse bondskanselier Friedrich Merz werd deze week met een graatmager beleefdheidsapplausje ontvangen op een congres van de vakbonden. Tijdens zijn rede werd de christendemocraat uitgefloten en uitgejouwd door vakbondsleden die hem verwijten dat hij de verzorgingsstaat afbreekt. Anderzijds vinden ondernemers en de rechtervleugel van zijn partij juist dat hij veel te weinig haast maakt met bezuinigingen en hervormingen die nodig zouden zijn om de kwakkelende Duitse economie weer aan de praat te krijgen.
Na ruim een jaar kanselierschap is Merz ongekend impopulair. Slechts 30 procent van de Duitsers is tevreden over zijn beleid. Hij is minder geliefd dan Angela Merkel die na het eerste jaar van haar vierde ambtsperiode door 68 procent van de Duitsers werd gewaardeerd. Merz scoort zelfs slechter dan zijn voorganger Olaf Scholz, de kleurloze sociaaldemocraat die een eeuwig ruziënde coalitie met de Groenen en de liberalen aanvoerde. Hij kon rekenen op steun van 58 procent.
Merz’ impopulariteit ligt voor een deel aan zijn stijl van communiceren. Hij is een goede spreker, maar wordt als impulsief en weinig empathisch ervaren. ‘Hij komt over als een klassieke patriarch. Hij neigt tot zogenaamd krachtdadige uitspraken, onder het motto ‘en nu zeg ik wat er gebeurt’. Deze manier van communiceren past niet meer in deze tijd’, zei de politicoloog Ursula Münch in het weekblad Der Spiegel.
Merz’ ouderwetse stijl zou hem vergeven kunnen worden als krachtige woorden zouden worden gevolgd door krachtige daden, aldus Münch, maar juist daaraan ontbreekt het.
In de campagne voor de Bondsdagverkiezingen beloofde hij met veel fanfare de bezem door de verzorgingsstaat en de bureaucratie te halen, zodat de economische groei weer terug zal keren. Zijn regering heeft hervormingen doorgevoerd, zoals een grote bezuiniging op de ziektekostenverzekering, maar het gaat allemaal langzaam en moeizaam. Merz heeft inmiddels erkend dat hij te hoge verwachtingen heeft gewekt.
Merz noemde zijn voorganger Scholz een ‘loodgieter van de macht’, een kleine knutselaar zonder visie. Maar het probleem van Merz is dat hij het ‘loodgieten’, het politieke handwerk, niet lijkt te beheersen. Pas op zijn 69ste werd hij bondskanselier, zonder ooit minister te zijn geweest.
Politiek vereist niet alleen duidelijke taal, maar ook het organiseren van meerderheden in het kabinet, het parlement en de samenleving. Dat gaat Merz vooralsnog slecht af. Onlangs beloofde zijn regering werknemers een belastingvrije premie van 1.000 euro, omdat het leven duurder is geworden door de oorlog in Iran. De premie zou op vrijwillige basis betaald moeten worden door de werkgevers.
Bedrijven waren boos: de regering deelde een cadeau uit dat zij mochten betalen, midden in een ernstige economische crisis. Uiteindelijk werd het plan afgeschoten door de Bondsraad, de vergadering van deelstaten die als een soort senaat fungeert. Een pijnlijke nederlaag voor Merz en zijn regering.
Toch is de impopulariteit van Merz niet alleen toe te schrijven aan zijn persoonlijke tekortkomingen. De bondskanselier staat voor een ongekend moeilijke taak. De Duitse economie stagneert al zeven jaar, terwijl de kosten van de verzorgingsstaat stijgen door vergrijzing en Duitsland aanzienlijk meer wil uitgeven aan defensie.
Tegelijkertijd hebben de middenpartijen die Duitsland na 1945 regeerden veel van hun slagkracht verloren. De problemen van Merz doen zich ook in andere Europese landen voor. In het Verenigd Koninkrijk vecht premier Keir Starmer voor zijn politieke leven. In Frankrijk kan president Emmanuel Macron niet worden afgezet, maar hij is uitgeregeerd nadat hij zijn meerderheid in het parlement verloor.
Door electorale fragmentatie is het midden kleiner dan ooit. Politieke rivalen zijn tot elkaar veroordeeld om een meerderheid in het parlement te halen. In Duitsland vormen de christendemocratische CDU/CSU en de sociaaldemocratische SPD een coalitie die een meerderheid van slechts 12 zetels in de Bondsdag heeft.
De CDU/CSU staat onder druk van haar achterban om hard te bezuinigen en te hervormen. De SPD ziet de noodzaak van hervormingen in, maar moet haar sociale gezicht bewaren, wil zij niet helemaal worden weggevaagd. In de peilingen staat zij op slechts 13 procent. Zo dreigen de coalitiepartners elkaar te neutraliseren. De Süddeutsche Zeitung vergeleek de regering met de bultrug Timmy, die zichzelf vastzwom op een zandbank.
De flankpartijen, de AfD en in mindere mate Die Linke, profiteren ervan. Merz heeft altijd gezegd dat zijn coalitie een van de laatste kansen van het midden is om radicaal-rechts te stoppen.
Voorlopig slaagt hij daar niet in. In de peilingen heeft de AfD de christendemocraten ingehaald als grootste partij. ‘Uit angst voor de AfD dreigt de moed om te hervormen alleen maar af te nemen’, zei de econoom Clemens Fuest deze week tegen journalisten in Berlijn. Hij vreesde een noodlottige spiraal waarin hervormingen uitblijven, de economie verder inzakt en de AfD alleen maar sterker wordt.
Kan Merz deze spiraal doorbreken? Veel tijd heeft hij niet meer. Voor de zomerpauze van de Bondsdag moet er een pakket aan hervormingen op tafel liggen dat de economie stimuleert en de lasten eerlijk verdeelt. Vooral de hervorming van het pensioenstelsel is een explosief dossier. Voor de bondskanselier staat er veel op het spel, schreef de zakenkrant Handelsblatt deze week. ‘Nu moet Merz tonen dat hij uit kanseliershout is gesneden.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant