Verkiezingen in het VK Regeringspartij Labour wordt waarschijnlijk hard afgestraft bij de verkiezingen van volgende week. Het traditionele stelsel waarin Labour en de Conservatieve Partij in het Verenigd Koninkrijk afwisselend aan de macht zijn, lijkt voorbij.
Veel winkelpanden staan leeg in het centrum van Newport. Foto Matthew Horwood/ Getty Images
Zijn leven lang zijn maar twee partijen aan de macht geweest. Of de Conservatieve Partij, of Labour. „Allebei hebben ze niet geleverd wat ons beloofd is.” Jay Mayhew is 22 jaar en heeft weinig vertrouwen in die gevestigde namen. „Ze hebben hun tijd gehad.”
Mayhew werkt bij JD Sports in het centrum van Newport, de derde stad van Wales. In zijn pauze zit hij op het bankje voor de winkel met een collega, Amber Rose (19). Hij draagt een witte broek, witte trui en witte Nikes. Zij is helemaal in het zwart. In het rijtje van de JD Sports staat ongeveer de helft van de winkels leeg. „We zien hier meer diefstal dan in het filiaal verderop, in het winkelcentrum net buiten de stad”, zegt Amber Rose. Hier in het centrum kan zomaar iedereen langskomen om te jatten, zegt ze, en dáár moet je met de auto heen.
Allebei zijn ze opgegroeid in Newport. Allebei wonen ze nog thuis, allebei vinden ze dat de politiek weinig voor jongeren doet en allebei zien ze dat Newport wordt overgeslagen met investeringen. Rose: „Als ik de kans zou krijgen, zou ik hier weggaan.” Ze gaat niet stemmen, daar voelt ze zich niet goed genoeg geïnformeerd voor. Jay Mayhew overweegt het wel en dan wordt het Reform UK, de radicaal-rechtse partij van Nigel Farage. „Een nieuwe partij kan misschien wel verandering brengen en het land vooruithelpen.”
Labour is in Newport de grootste partij. Nu nog, want na de verkiezingen volgende week donderdag verandert dat waarschijnlijk en is Labour voor het eerst in meer dan honderd jaar niet meer de grootste in Wales. En voor het eerst sinds in 1999 de bestuurstaken van de vier landen van het Verenigd Koninkrijk opnieuw werden ingedeeld – Schotland, Wales en Noord-Ierland kregen toen een eigen regering en parlement – levert Labour in het Welsh parlement dan ook niet meer de premier.
Op 7 mei zijn in het Verenigd Koninkrijk de belangrijkste verkiezingen sinds de Lagerhuisverkiezingen van 2024. Inwoners van Wales en Schotland kiezen een nieuw parlement, in Engeland zijn verkiezingen voor lokale en regionale bestuurslagen en in hoofdstad Londen zijn er stadsdeelverkiezingen. Er is één gemene deler: de fragmentatie van het Britse electoraat. Het traditionele stelsel waarin Labour en de Conservatieve Partij de macht met elkaar afwisselden lijkt verleden tijd.
In Wales gaat de strijd tussen Reform UK en Plaid Cymru, een linkse nationalistische partij, en Labour wordt waarschijnlijk derde. In de meeste opiniepeilingen uit Schotland staat de Schotse Nationale Partij (SNP) bovenaan, met Labour, Reform UK en de Groenen als kandidaten voor de tweede plek. In Engeland lijkt het erop dat Reform UK als eerste eindigt, met de grootste verliezen voor Labour en de Conservatieven.
Newport ligt in het zuiden van Casnewydd Islwyn, een heuvelachtig kiesdistrict met een geschiedenis van steenkoolmijnen en staalfabrieken. Herinneringen aan de jaren waarin Labour de vanzelfsprekende keuze was voor de meeste inwoners zijn makkelijk terug te vinden. In het plaatsje Blackwood is het grijze Mijnwerkersinstituut, gebouwd in 1925, gerenoveerd en omgebouwd tot een theater. In Newbridge zit in het rode bakstenen Celynen Kolenmijneninstituut uit 1908 nu een bibliotheek.
Voor de pub in de winkelstraat van Blackwood staat Christopher Phillips een dun sigaartje te roken. Hij werkte vroeger even buiten het dorp in een steenkoolmijn, tot die dicht ging in 1989. „Welsh kolen waren de beste ter wereld. We leverden aan de koninklijke marine. Ik zou morgen teruggaan als ik de kans kreeg.” Nu is Phillips gepensioneerd en wachten zijn vrienden tot hij weer naar binnen komt om zijn pint bier leeg te drinken. Het is half twaalf ’s ochtends.
Phillips zou nooit op de Conservatieven stemmen, met dank aan hun oud-premier Margaret Thatcher, die de mijnen liet sluiten. Hij stemde altijd Labour, maar dat is ook geen optie meer. „Ze ruïneren ons land. Ik kan me niet voorstellen dat Labour na de verkiezingen nog aan de macht is, echt niet.” Als belangrijkste probleem noemt hij de lange wachttijden bij de gezondheidsdienst NHS. In Wales is het nog moeilijker om een afspraak met een arts te krijgen dan in Engeland. Doelen die Labour had gesteld om de wachttijden te verbeteren, zijn niet gehaald.
In Blackwood wonen relatief weinig migranten. Volgens de recentste volkstelling uit 2021 is 96,4 procent van de inwoners in het VK geboren. Toch ziet Phillips migratie als probleem en dan vooral de migranten die met bootjes het Kanaal oversteken vanuit Frankrijk. „Waar is onze marine, waar is onze kustwacht? Het klinkt duf, maar iemand als Donald Trump zou hier de macht moeten krijgen. Als die zegt dat-ie de grenzen op zee sluit, dan gáán ze ook dicht.” Het wordt waarschijnlijk Reform UK voor hem.
Labour krijgt het in Wales dubbel te verduren, voorspelt Laura McAllister, hoogleraar openbaar beleid en bestuur aan de universiteit van Cardiff. De Welsh partijleider van Labour beloofde bij de landelijke Lagerhuisverkiezingen in 2024 dat twee Labour-regeringen elkaar konden versterken en dat er meer investeringen zouden komen. „Die toezegging is spectaculair mislukt en inwoners zijn nu ontevreden over Labour in Londen én in Cardiff.”
Ook het kiesstelsel is in Wales ten nadele van Labour veranderd. Er zijn nieuwe kiesdistricten getekend en elk district krijgt zes zetels in de Senedd, zoals het Welsh parlement heet. Die zetels worden proportioneel verdeeld en daardoor is dit representatiever dan het vorige kiesstelsel, waarbij het grootste deel van de Welsh parlementariërs via first past the post werden gekozen, het systeem dat ook voor het Lagerhuis wordt gebruikt. Daarbij krijgt de kandidaat met de meeste stemmen de enige zetel van het district en gaan de stemmen voor andere partijen verloren.
Welsh Labour heeft zelf met deze verandering ingestemd in 2021. „Toen kon Labour zich niet voorstellen dat ze níét een van de grootste partijen zouden zijn”, zegt hoogleraar McAllister. „Nu worden ze door de nieuwe regels mogelijk extra afgestraft.” Doordat in elk district zes zetels te verdelen zijn, bestaat in praktijk een kiesdrempel van ongeveer 15 procent van de stemmen. In het noordwesten van Wales, bijvoorbeeld, staat Plaid Cymru er zo goed voor – en Labour zo beroerd dat de partij daar de kiesdrempel misschien niet eens haalt. De misère rond Labour betekent dat veel politici van Plaid Cymru dit keer reële kans hebben om in de Senedd te komen. Lyn Ackerman (62) staat nummer twee op de lijst in Casnewydd Islwyn en is al jarenlang lokaal actief voor Plaid, net zoals haar vader was. „Als kind laadde mijn vader ons in de achterbak van de auto en dan hielpen we folders rondbrengen.” Ze stond al eerder voor het Welsh parlement op de lijst, en ook een keer voor het Lagerhuis. „Ik wist dat dit een Labour-bolwerk is, dat ik niet ver zou komen.” Nu wordt ze waarschijnlijk wel gekozen.
Lyn Ackerman woont in Newbridge, een dorpje waar was droogwappert aan de waslijn en het kleine centrum zelfs nog een paar onafhankelijke ondernemers heeft. Een opticien, een apotheek en een fourniturenzaakje. Toch is dit geen rijke omgeving, zegt Ackerman. Ze ziet werkloosheid, geestelijke gezondheidsproblemen, financiële zorgen, slecht onderhouden huizen. „Ik snap de moeilijkheden. Waar komt de volgende maaltijd vandaan, wie betaalt dit keer de energierekening?” Ackerman bestrijdt de kritiek die ze zo vaak hoort, dat alle politici hetzelfde zijn. „Dat is gewoon niet waar. Wij proberen iets te betekenen voor onze inwoners.” Het bevreemdt haar dat Reform UK het in Wales zo goed doet in de peilingen. „Ze praten in slagzinnen die in je hoofd gaan zitten. Ik zie het ook bij vrienden en familie gebeuren. Het past niet bij Wales zoals ik het ken. Wij zijn vriendelijk, nieuwsgierig, en we zouden onze laatste penny nog aan een ander geven als die het nodig had.”
Op de lange termijn wil Plaid Cymru dat Wales onafhankelijk wordt van het Verenigd Koninkrijk, en dat zou Ackerman ook graag willen. „Ik denk niet dat het nog gebeurt als ik leef, maar hoop wel dat mijn kinderen het meemaken.” In hun verkiezingsprogramma belooft Plaid geen referendum, wel dat er een commissie komt die onderzoek doet naar de haalbaarheid van onafhankelijkheid. Reform UK ziet juist niets in de eigen regeringen van Wales en Schotland en zou de macht terug naar Londen willen brengen.
Plaid Cymru geldt als links, progressief alternatief voor Labour, net als de Groenen en de Schotse SNP. Reform UK haalt de Conservatieve Partij op rechts in met beloftes over belastingverlagingen en vergaande asielmaatregelen. Is hier sprake van fragmentatie, of is dit vooral polarisering, een beweging van kiezers vanuit het centrum naar de flanken?
Het zijn twee aspecten van dezelfde ontwikkeling, zegt Hannah White, directeur van denktank Institute for Government. „De opkomende partijen proberen het gevoel bij kiezers uit te buiten dat de gevestigde partijen niet leveren. Zij bieden de alternatieven, en die bevinden zich aan tegenovergestelde uiteinden van het spectrum.” Zeker kiezers die zich in hun dagelijks leven niet veel met politiek bezighouden zijn makkelijk te verleiden om eens op een andere partij te stemmen, zegt White.
Het vertrouwen in die alternatieve partijen is niet bij voorbaat groter. „Politici kunnen je de wereld beloven, maar kunnen ze dat ook waarmaken?” Rachel Kay is verpleegkundige in de geestelijke gezondheidszorg en ze doet boodschappen op de kleine markt van Blackwood, met haar dochter van bijna twee jaar in de wandelwagen. Ze twijfelt tussen Labour en Plaid Cymru en vindt vooral investeringen in de gezondheidszorg en subsidie van kinderopvang belangrijk. Precies twee onderwerpen waar Plaid meer belooft dan Labour.
Kay heeft het idee dat het politici soms meer om het winnen gaat dan om de inwoners die ze vertegenwoordigen. „Je moet maar hopen dat degene op wie je stemt de juiste keuze blijkt te zijn. Het voelt zwaar om zo’n besluit te nemen en op mensen te moeten vertrouwen.” Ze maakt niet echt onderscheid tussen politici in het Londense Lagerhuis of de Senedd in Cardiff. Dat de manier van stemmen in Wales is veranderd, wist ze nog niet; net zoals twee derde van de Welsh afgelopen week daar nog geen idee had van had.
Waarschijnlijk heeft het nieuwe kiesstelsel, versterkt door de fragmentatie van het electoraat, als gevolg dat geen partij een absolute meerderheid haalt in Wales en dat er dus een coalitie moet komen. Algemene verwachting is dat Plaid met de Groenen en de Liberaal-Democraten gaat proberen samen te werken. Voor Reform UK is dat een ideaal scenario, want dan kunnen zij als grootste oppositiepartij campagne blijven voeren. Zonder het reputatierisico dat besturen met zich meebrengt.
Wales kan zomaar als voorbeeld uitgroeien voor wat er VK-breed kan gebeuren, al zijn verkiezingen voor het Lagerhuis pas voorzien voor 2029. Coalitieregeringen in het Lagerhuis waren de afgelopen eeuw op één hand te tellen. „Ons parlementaire systeem is binair ingericht en niet op versplintering voorbereid. Dat brengt risico’s met zich mee”, waarschuwt Hannah White van het Instute for Government.
In het Lagerhuis is bijvoorbeeld één officiële oppositiepartij, die langere spreektijden krijgt en meer te zeggen heeft over de politieke agenda dan de andere oppositiepartijen. Maar als vijf partijen allemaal tussen de 15 en 25 procent van de stemmen krijgen, zijn dat soort regels niet meer eerlijk. White: „Dan zien kiezers de partij waar zij voor hebben gestemd amper terug en dat vormt een probleem voor de legitimiteit van de politiek.” Zoiets is nu al in lichtere vorm aan de hand. Door het kiesdistrictensysteem won Labour in 2024 63 procent van de zetels in het Lagerhuis met maar 33,7 procent van de stemmen.
Politieke partijen in Westminster zouden vast naar nieuwe regels en misschien zelfs een nieuw kiesstelsel moeten kijken, zegt White, al erkent ze ook dat dat waarschijnlijk niet gaat gebeuren. „Labour en de Conservatieven hopen dat alles vanzelf weer normaal wordt en dat zij weer als grootste partijen eindigen. Ik betwijfel of dat opgaat.”