Voor het moedernummer vroeg NRC Magazine veertien fotografen, onder wie Rineke Dijkstra, Paul Kooiker en Blommers & Schumm, om een foto van hun moeder. „Ik merkte dat ik de foto’s helemaal niet goed kon beoordelen; ik zag de hele tijd alleen m’n moeder.”
„Je moeder fotograferen is anders."”
„Op deze foto kijkt ze alsof we in gesprek zijn, alsof ze luistert.”
„Ik had mijn moeder uitgenodigd in mijn studio, die had ze nog nooit gezien. Tijdens het fotograferen merkte ik dat ik de foto’s helemaal niet goed kon beoordelen; ik zag de hele tijd alleen maar m’n moeder. Dat heb ik nooit. Dus bleef ik maar gewoon foto’s maken. Op eentje laat ze een traantje om iets, op een ander moest ze heel erg lachen. Op deze foto kijkt ze alsof we in gesprek zijn, alsof ze luistert. Ze is in van alles geïnteresseerd, is heel avontuurlijk. Ze is nu onwijs aan het drummen. Ze wilde met drumsticks op de foto, maar ik dacht: je bent niet alleen maar een drummer.
„M’n vader was mee, die trok allemaal lieve gezichtjes naar m’n moeder. Ze liepen weer verliefd de studio uit. Tijdens de lunch zag ik de appel en vroeg ik: het lijkt me fijn als je dat appeltje nog eens schilt. Dat is zo’n universeel moedersymbool. Mijn vriend was er ook, de appel ging netjes in vieren, zo lief. Dezelfde dag vroeg mijn vader aan mij: moeten we niet eens gaan hiken in Schotland? Ik zal zijn foto daar wel nemen.”
„Ik vind het interessant om de huid te laten zien als die ouder wordt.”
„Mijn ouders hebben een grote tuin bij hun huis in Friesland. Ze komen daar niet vandaan, maar wilden met hun vier kinderen in de natuur wonen. Mijn moeder heeft groene vingers en houdt van bloemen en planten, daarom deden we bloemetjes in haar haar.
„Mijn moeder is totaal niet fotogeniek, als je kijkt naar vakantie- of familiefoto’s. Ze is meestal niet aan het opletten, of heeft net haar mond vol taart. Nu was ze ontspannen en alert. Ze deed haar best, ging zelfs op de grond liggen. Ze heeft geen uitgebreide garderobe, viel me ineens op. Slechts één klein rekje. Ze doet elke dag hetzelfde aan, zei ze. Mijn moeder doet altijd haar eigen ding, trekt zich van niemand iets aan.
„Toen ik vroeg of haar truitje ook uit kon, had ze daar totaal geen gêne over. Mijn vader bemoeide zich er wel mee: niet te bloot voor NRC, zei hij. Ik vind het interessant om de huid te laten zien als die ouder wordt. De schoonheid ervan, het lijnenspel.”
„Ineens zag ik een kwetsbare kant van mijn moeder.”
„Ik moest een nieuwe lamp testen, en toevallig was mijn moeder bij me in de studio. Ik vroeg of zij model wilde staan, en dat ontaardde in een hele shoot.
„Het was voor mij best een bijzonder moment, omdat ik nooit op die manier naar mijn moeder kijk. Ik nam echt de tijd om naar haar gezicht te kijken. Van de buitenkant lijkt ze niet op mij: zij is wit en ik niet. Mijn vader komt uit Nigeria.
„Ineens zag ik een kwetsbare kant van mijn moeder. Mijn moeder is nergens bang voor, heel stoer. Maar als je niet gewend bent gefotografeerd te worden, is dat heel spannend: sta ik er wel goed op, doe ik het goed, zie je niet m’n onderkin? Het is gewoon een vrouw van bijna zeventig die mooi op de foto wil staan.
„Mijn moeder is altijd iemand geweest die als eerste en als laatste op de dansvloer staat, altijd hoog in haar energie zit. Ze is een paar jaar geleden van Zutphen naar Amsterdam verhuisd. Ze woont in het Begijnhof in het centrum, en maakt veel gebruik van de stad. Ik kan niet zomaar langskomen, want de kans is groot dat ze die avond aan het kanoën is om de maneschijn te bekijken, of iets dergelijks.
„Ik zie haar veel, maar juist dan heb je niet door dat iemand ouder wordt. Dat zag ik nu wel door zo lang naar haar features te kijken, haar haar, neus, mond. Daar werd ik een beetje nerveus van. Ik zie niet voor me hoe ik door het leven zou gaan als zij er niet is.”
„Op deze foto probeert ze niet op de plantjes te stappen.”
„Mijn moeder is altijd in beweging. Ze woont met mijn vader op het platteland van Twente, maar deze foto is in de tuin van mijn zusje in Utrecht gemaakt. Zij woont in ons ouderlijk huis. Mijn moeder werkt veel buiten in de tuin. De natuur kan niet stilstaan, dus mijn moeder ook niet. Er is altijd wat te doen: weidepaaltjes slaan, houthakken, de paarden, kippen en hondjes te eten geven. Ze pauzeert met een boek, maar dat wordt eigenlijk altijd een dutje.
„Ik had gevraagd of ze een combinatie van nette kleren en werklaarzen aan wilde doen. Over het algemeen loopt ze in spijkerbroek en fleecetrui, maar ze gaat netjes gekleed naar de bridge. Ze is best chique. Ze heeft haar parels om, dat zie je niet op deze foto, wel haar gouden armband. Ze is heel bescheiden, zet zichzelf altijd op de achtergrond, waardoor ze een beetje verdwijnt. Op deze foto probeert ze niet op de plantjes te stappen.”
„Hier zie je haar ogen, en haar blik. Die raakt me gewoon, is echt, rauw.”
„Nu gaat het iets beter met m’n moeder, maar een paar jaar terug was er veel twijfel. Blijft ze leven, gaat ze dood? Ze was moe van alle chemo- en immunotherapie.
„We zijn allebei drager van een gen waardoor ons lichaam kanker niet direct herkent. Zij was de eerste in de familie bij wie bekend was dat ze het Lynch-syndroom had, daarvoor stierven veel mensen gewoon jong.
„Zij is nu voor de zoveelste keer ziek. Vijf jaar geleden begon ik haar te fotograferen. Dat was voor mij een manier om om te gaan met het verdriet, de dood, en om het beter te begrijpen.
„Andere foto’s die ik van haar heb gemaakt zijn poëtischer. Hier zie je haar ogen, en haar blik. Die raakt me gewoon, is echt, rauw. Ze is niet bezig met de foto. Het is een moment dat ik graag wil vasthouden. Je ziet dat ik dicht bij haar kan komen. Ik voel me heel veilig bij haar.
„Mijn moeder is zacht, puur, creatief, liefdevol, geaard. Door de kanker wordt ze ook dieper geraakt door het leven. Ze praat erover, gaat het niet uit de weg. Juist omdat ze het donkere stuk aankijkt, staat ze in het leven.”
„Ik weet nog dat ze de foto’s verschrikkelijk vonden.”
Anuschka Blommers: „Voor een tentoonstelling over moeders wilde Gallery Speak For in Tokio een foto van ons. We hebben toen toch onze moeders gefotografeerd, omdat dat eigenlijk portretten zijn van ons. Als je ons kent, zie je meteen wie welke moeder is.”
Niels Schumm: „Ik weet nog dat ze de foto’s verschrikkelijk vonden.”
AB: „Ze vonden zich er niet mooi op staan.”
NS: „Hard licht. Geen glamour. Weinig opsmuk.”
AB: „Realistisch.”
NS: „Wij zijn inmiddels ouder dan zij toen waren.”
AB: „Maar het voelt nog steeds of ze op de foto ouder zijn dan wij.”
NS: „Moederschap staat los van leeftijd.”
AB: „We fotograferen vaker familieleden voor onze modefoto’s, omdat dat intiemer is. Maar onze moeders hebben we al een tijdje niet gefotografeerd.”
NS: „Ze zijn ook in de tachtig. Al hoeft dat natuurlijk niet uit te maken.”
AB: „Ik zou het leuk vinden mijn moeder weer eens te fotograferen. Maar ik mag haar alleen nog van de achterkant fotograferen, uit een soort ijdelheid. Ze wil graag jong blijven. Ze draagt meer kleding van jonge mensen dan ik, ze was dol op de kleding van de CoolCat voordat het failliet ging, nu van de Bershka. Nog steeds heeft ze dat lange blonde haar.”
NS: „Mijn moeder is wat meer op de achtergrond.”
AB: „Zij is ook niet veranderd. Misschien zouden we ze nog een keer moeten fotograferen, Niels.”
NS: „Dat doet je moeder echt niet.”
AB: „Jawel, als het een goede reden heeft. Maar ze is nu in Spanje.”
„De foto heeft iets grappigs, het lijkt een reclame, en door die kuif lijkt het alsof het ding in haar gezicht blaast.”
„Ik vind deze foto erg dubbel. Mijn moeder kan bijna niet meer lopen, horen of zien, maar is nog helemaal bij. Ze heeft een goed geheugen en is slim. Ze heeft ook nog geen grijze haren, heel vreemd. Ze is nog heel positief en lacht altijd als ze mij ziet. Ik ga er iedere week heen. Maar ze kan niet meer lezen, terwijl ze altijd veel las. Alle mensen om haar heen overlijden. Ze maakt er het beste van, maar ik vind het moeilijk om te zien. Eigenlijk is ze te oud. Ik had een zielige foto van haar kunnen maken, dat ze in een stoel zit en voor zich uit staart. Maar dat is te makkelijk.
„Deze foto heb ik een jaar geleden gemaakt, toen ze haar nieuwe stofzuiger wilde laten zien. Haar vorige ging veertig jaar mee. De foto heeft iets grappigs, het lijkt een reclame, en door die kuif lijkt het alsof het ding in haar gezicht blaast. Terwijl ze helemaal niet meer kan stofzuigen, dat doet de hulp. Hoe ze hem heeft gekocht weet ik ook niet, vorige week kocht ze nog een nieuwe wasmachine. Ze koopt ook kleren en schoenen online.
„Ze woont nog op zichzelf, in een gelijkvloerse flat in Capelle aan den IJssel. Gelukkig is dat vlak bij Rotterdam, ze is een echte Rotterdammer. Anders had ze het niet volgehouden.”
„Ik hoop dat ik net zo’n elegante vrouw word als zij.”
„Mijn moeder is balletdanseres geweest en heeft een super-atletisch lichaam. Dat vind ik ook mooi aan haar. In eerste instantie wilde ik haar allemaal gekke dingen laten doen, met theatrale dansbewegingen, maar later besefte ik dat het daar niet om gaat. Je ziet het aan haar houding: altijd superrecht, haar benen een klein beetje uitgedraaid. Ze is super in control over haar lichaam, dat ze heel goed verzorgt. Ze doet nog elke dag oefeningen en stretches, dat heeft ze nooit niet gedaan. Soms legt ze haar been op de koelkast, en dan denk ik: ik kan niet eens de vloer aantikken.
„Tijdens de shoot kon ik haar makkelijk sturen, ze zei bijna niks. Balletdansers zijn gewend om aanwijzingen op te volgen. Ze moest op een hoog blok gaan staan, dat wiebelde ook, maar ik weet dat zij dat kan. Ik durfde haar alles te vragen. Ze had eerst een panty aan, maar dan zie je niet goed wie het is. Die ging gewoon uit. Ze heeft mooie benen. Ik hoop dat ik net zo’n elegante vrouw word als zij.
„Ik had er nooit over nagedacht om m’n moeder te fotograferen. Toen ik de foto in de doka afdrukte dacht ik: wat goed dat ik haar nu in m’n archief heb.”
„Het staat symbool voor mijn moeder: ze is niet te breken.”
„Dit riet groeit achter het huis van mijn moeder in Friesland, waar ik ben opgegroeid. Het staat symbool voor mijn moeder: ze is niet te breken. Ze heeft best veel meegemaakt, maar is heel sterk. Veel moeders zijn onverwoestbaar. Riet staat ook voor bescherming, flexibiliteit, veerkracht en kwetsbaarheid. Ik was niet de makkelijkste vroeger, en nog steeds heb ik geen standaard leven voor iemand van 46, maar ze blijft me steunen door dik en dun.
„Sinds mijn vader in 2020 overleed is onze band sterker geworden. Ik ben er vaker, doe klusjes in de tuin, we zijn op vakantie gegaan naar Toscane. Ik ben me ervan bewust dat het leven eindig is, des te meer als ik bij haar ben. Ze grapte nog: mooi, kunnen we meteen een foto maken voor mijn begrafenis. Gelukkig is ze nog heel actief en gezond, ze doet vrijwilligerswerk.
„Nu vind ik het een gemiste kans dat ik mijn vader niet heb gefotografeerd. Ik lijk best veel op hem, dat zou ook een onderzoek zijn naar mezelf.”
„Ik vind het altijd grappig hoe ze op foto’s lacht: een beetje verbaasd.”
„Ik woon samen met mijn moeder en hondje Everest, dat we Effie noemen, in Lelydorp, Suriname. We hebben een grote achtertuin. Daar wilde ik haar fotograferen, in haar eigen omgeving.
„Ik vind het altijd grappig hoe ze op foto’s lacht: een beetje verbaasd. De kleding die ze aanheeft heeft ze zelf gemaakt. Ze houdt van simpele patronen, hier heeft ze een jurk met zakken aan. Lekker vrij. Vroeger maakte ze ook altijd de kleding voor mij en m’n zus. We zijn daardoor opgegroeid in creativiteit, met ook veel dans en muziek. Mijn zus is nu kunstenaar, ik heb ook een kledinglijn, samen met mijn moeder.
„Ik ben heel dankbaar dat ze m’n moeder is. Ze is positief, zorgzaam, supportive. Gewoon een algeheel warm persoon. Ouders zijn het eerste voorbeeld voor hun kinderen, die liefde die zij geeft wil ik later doorgeven aan mijn kinderen.”
„Het huilen lijkt zwak, maar het is krachtig dat ze dat durft te laten zien.”
„Mijn moeder is op haar negentiende als bruid van Turkije naar Nederland gekomen. Mijn vader kende ze al van kinds af aan, hij kwam op z’n tiende naar Nederland. Ze wilde politieagent of kunstenaar worden, maar die dromen heeft ze moeten opgeven.
„Ze had in Nederland veel moeite met hoe ze door haar schoonmoeder werd behandeld, dat kan je mentale mishandeling noemen. Mijn oma maakte vaak kwetsende opmerkingen, ook in het bijzijn van anderen. Mijn moeder moest in huis alles doen, maar het was nooit goed genoeg. Pas toen mijn ouders op zichzelf gingen wonen, werd de band met haar schoonmoeder sterker. Mijn vader greep destijds niet in uit respect voor zijn moeder, maar had daar later spijt van.
„Mijn moeder klaagde hier vroeger vaak over, maar dan kapte ik haar af. Tijdens het maken van deze foto liet ik haar het hele verhaal vertellen. Ik liet voorwerpen zien om emoties los te maken. Van foto’s van mijn kinderen werd ze blij, van voorwerpen van mijn oma, zoals haar adressenboek of sleutels in een klein portemonneetje, boos en verdrietig. Achteraf was ze opgelucht. Ze zei dat het voelde als therapie.
„Het huilen lijkt zwak, maar het is krachtig dat ze dat durft te laten zien. Rauwe eerlijkheid. Eerst wilde ze dat ik de foto nergens liet zien, later maakte het haar niet meer uit. Vorig jaar is mijn broertje (40) omgekomen in een motorongeluk, met mijn schoonbroertje (22). Nu zeggen we tegen elkaar: wat hadden we het eigenlijk goed. Dit is pas echt verdriet. Als ik haar nu weer zou fotograferen, hoe zou haar verdriet er dan uitzien?”
„Ik vind het een tikje droevig portretje, terwijl ze helemaal niet zo is. Maar ik zette haar in dezelfde houding als op een foto waarop ze veertien is. Daarop kijkt ze dromerig, heel schattig. Het is de enige foto die ze heeft waarop ze nog echt een meisje is, haar haar nog zwart, met een beetje babyvet op haar wangen. Ze kreeg mij al op haar achttiende, dus ze was daarna maar even zonder mij.
„Op die foto had ze een nepleren jasje over een coltrui aan, maar leren jasjes vind ik lastig bij oude vrouwen. De parelketting heeft ze dag en nacht om. Ik heb een paar keer eerder mijn moeder gefotografeerd, maar dan ging ze altijd gek doen. Dan verstijft ze helemaal, en blijft ze naar mij kijken. Dan zie ik de foto’s en denk ik: laat maar. Nu ging het goed, want ze wist wat ze moest doen.
„Je moeder fotograferen is anders. Normaal streef je in de studio naar een band met het model. Met je moeder heb je die band al. Ik vond het ook confronterend; ze wordt ouder. Dat is raar als je je hele leven een jonge moeder hebt gehad. We hebben samen winkels gehad, en verkopen nog steeds vintagekleding online.
„Ze is een pittige tante, komt op voor alles en iedereen. Komt omdat ze een lastige jeugd heeft gehad, denk ik. Nu ze ouder wordt moet ze haar energie managen, wat niet meevalt als je overal zin in hebt.”
„Ze hadden een heel goed huwelijk, dat zie je mooi terug in hun houding.”
„Een paar jaar nadat ik was afgestudeerd aan de Gerrit Rietveld Academie gaf ik mezelf twee maanden vrij om over de toekomst na te denken. Ik was niet tevreden met het werk dat ik deed: veel in opdracht, waarbij mensen enorm poseerden. Ik zocht naar onbevangenheid, natuurlijkheid. Op de laatste dag kreeg ik een fietsongeluk en brak ik mijn heup. Tijdens het revalideren moest ik veel zwemmen. Toen ben ik mezelf gaan fotograferen vlak nadat ik dertig baantjes had getrokken, zodat ik te moe was om een pose aan te nemen. Ik vond het mooi dat je in badpak de lichaamshouding goed kunt zien. Daardoor kreeg het iets sculpturaals.
„Dat wilde ik verder onderzoeken. Ik nam vrienden en mijn ouders mee naar zee, dat leek me een mooie achtergrond. Het licht is er altijd anders. Mijn ouders woonden nog in Castricum, waar ik ben opgegroeid, op drie kilometer van het strand.
„Ik had net een 4 bij 5 inch technische camera gekocht, en moest daar veel mee oefenen: het is een enorm ding, met een statief, een doek, een balg en er gaan platen in zo groot als ansichtkaarten. Even je camera verplaatsen gaat dus niet, daardoor werk je langzamer en leer je goed kijken.
„Het waren de testbeelden voor mijn latere serie Strandportretten [1992-1998, foto’s van pubers op het strand waarmee Dijkstra wereldberoemd werd]. Die gaat over de overgangsfase van kind naar volwassene, wanneer je nog aan het zoeken bent. Die pubers poseren ook, maar hun houding zegt veel over wie ze zijn.
„De foto van mijn ouders kwam ik een jaar of tien geleden weer tegen bij het opruimen van mijn archief. Ik vond hem meteen bijzonder, omdat hij zo goed laat zien wie ze zijn. Mijn moeder was een sterke vrouw, zelfstandig en veerkrachtig. Mijn vader was extraverter en uitgesprokener. Ze hadden een heel goed huwelijk, dat zie je mooi terug in hun houding. Hun benen staan in dezelfde stand, en een beetje naar elkaar toe. Ook de ruimte tussen hun benen vind ik mooi, die lijnen.
„Twee jaar na deze foto is mijn vader overleden. Mijn ouders zijn op de foto even oud als ik nu ben. Dat besef ik nu pas. Dus het is mooi dat we hem nu publiceren.”