Geert van Dartel | voorzitter Raad van Kerken De Raad van Kerken spreekt zich met een unieke verklaring uit tegen radicaal-rechts gedachtegoed, dat tegen de leer van Jezus ingaat. Voorzitter Van Dartel wil in gesprek blijven met jonge mensen in de kerk met dergelijke ideeën, maar wil niet „te naïef zijn met hoop op dialoog”.
Een wake voor medemenselijkheid in de Haagse Kloosterkerk, waar aandacht wordt gevraagd voor de voorgenomen asielwetten. Nederlandse kerken hebben herhaaldelijk hun zorgen geuit over deze wetsvoorstellen.
‘Radicaal rechts hangt niet aan de waarheid en schaamt zich niet voor een leugen. Kracht en macht worden verheerlijkt, dienstbaarheid en kwetsbaarheid worden geminacht. Het is racistisch, antisemitisch en verheerlijkt masculiniteit.”
En daarmee, schrijft de Raad van Kerken, een bondgenootschap van negentien Kerken die gezamenlijk 5 miljoen leden hebben, vormt radicaal rechts een bedreiging voor de „democratie, rechtsstaat en het christelijk geloof”.
In een donderdag gepubliceerd rapport neemt de Raad van Kerken in felle bewoordingen afstand van radicaal rechts en roept het kerken op maatregelen te nemen tegen mensen met dergelijke opvattingen in de samenleving én binnen de eigen kerken. Kerken moeten „krachtig protesteren” tegen overheidsoptreden dat antidemocratisch is, „in gesprek gaan met” leden die radicaal-rechts gedachtegoed aanhangen, en „optreden” tegen leden die zich racistisch uiten.
De Raad van Kerken is een samenwerkingsverband van negentien kerken en organisaties, die in totaal vijf miljoen leden hebben. Aangesloten zijn onder andere de Protestantse Kerk in Nederland (PKN, zo’n 1,2 miljoen leden) en de Rooms Katholieke Kerk in Nederland (3,4 miljoen leden) en de Nederlands Gereformeerde Kerken (128 duizend leden). De Raad wil de „oecumenische dialoog” tussen verschillende kerken bevorderen. Niet alle kerkgemeenschappen zijn lid, zoals de Christelijke Gereformeerde Kerken.
De Raad van Kerken is een samenwerkingsverband van 19 kerken en organisaties, die in totaal 5 miljoen leden hebben. Aangesloten zijn onder andere de Protestantse Kerk in Nederland (PKN, zo’n 1,2 miljoen leden) en de Rooms Katholieke Kerk in Nederland (3,4 miljoen leden) en de Nederlands Gereformeerde Kerken (128 duizend leden). De Raad wil de „oecumenische dialoog” tussen verschillende kerken bevorderen. Niet alle kerkgemeenschappen zijn lid, zoals de Christelijke Gereformeerde Kerken.
Niet eerder namen Raad van Kerken dusdanig stelling tegen radicaal rechts. In 2024, toen PVV-ministers op het bordes stonden, stelden zo’n 700 predikanten een verklaring op met de boodschap dat radicaal rechts en het christelijk gedachtegoed niet samengaan. Maar de Raad van Kerken weigerde een handtekening te zetten onder de verklaring. Coen Wessel, secretaris van de Raad, zei tegen Trouw dat kerken zich niet moeten „overschreeuwen”, dat zou het gesprek „doodslaan”.
Maar tijden zijn veranderd, zegt Geert van Dartel, voorzitter van de Raad van Kerken, via de telefoon. „In het publieke debat wordt het christendom gebruikt voor doelen die weinig met het geloof te maken hebben: eng nationalistisch, anti-islam, identitair. Ik heb zelf gestudeerd op de Balkan en zag daar hoe gevaarlijk het is als nationalisme religie overneemt. Tegelijkertijd blijkt uit onderzoek dat zo’n 20 procent van de christenen bereid is op radicaal rechts te stemmen.”
Bent u niet bang om die 20 procent te vervreemden met een oproep als deze? Critici zeggen: kerken moeten zich niet bezighouden met politiek.
„Ja, ik heb de eerste mailtjes al binnengekregen van boze PVV-stemmers. Maar tegen hen zou ik willen zeggen: kijk naar de geschiedenis van kerken, die hebben zich altijd uitgesproken. Zie de vredesbeweging in de jaren tachtig. De beweging voor natuur en milieu. Het recente optreden tegen de asielwetten. Het zou vreemd zijn als kerken zich opsluiten in de buitenwereldse werkelijkheid.”
Toch komen in het huidige rapport de woorden PVV of FVD niet één keer voor. Waarom niet?
„Ons rapport is een pleidooi om het gesprek aan te gaan, een handreiking. Daarom willen we niet confronteren of polariseren. We willen mensen niet gelijk veroordelen, maar het hebben over het gedachtegoed, frustraties bespreekbaar maken en bezinnen op wat écht van waarde is. Zodra je partijen noemt wordt het gelijk een gesprek over politieke leiders, dat helpt niet.”
Geert van Dartel
Waarom vindt dat gesprek niet – of volgens u in ieder geval te weinig – plaats binnen kerken?
„Dat vind ik moeilijk. De gemeenschapszin is – ook binnen religies – minder sterk geworden, denk ik. We spreken elkaar bij de koffie op zondag, maar verder niet. Dan praat je dus ook minder snel over dit soort thema’s.”
Voorgangers kunnen een voorbeeld nemen aan het „discipelschap” van Jezus, staat in het rapport. Een gesprek dat focust op „zelfonderzoek” en „het onder ogen zien van angst, boosheid en ressentiment, en de bereidheid deze niet te laten uitgroeien tot uitsluiting of ontmenselijking van anderen”.
Hoe moet dat concreet gaan?
„Ik zou eerst heel goed luisteren over waarom iemand op zo’n partij stemt. Dan kom je al gauw erachter dat onder dat gedachtegoed gevoelens van heimwee en achterstelling zitten. Vervolgens zou ik vragen waar dat toe leidt en dat toetsen aan het christelijk geloof. Leidt het tot haat tegen nieuwkomers? En hoe verenigen we dat? Met ons geloof dat ons leert niet te haten?”
Maar uiteindelijk moeten kerken ook maatregelen kunnen nemen tegen leden, staat in het rapport.
„Ja, leden die zich hardnekkig racistisch uiten of zelfs participeren in geweld, daar moet tegen worden opgetreden. Maar het is aan de kerken zelf om daar invulling aan te geven. Daar zijn procedures voor, dat duurt vaak lang.”
Een jonge man die op zondag in de kerk een verbindende preek hoort van de dominee of pastoor, scrolt de rest van de week misschien wel door een instagramfeed vol (christelijke) influencers die alle migranten het land uit willen hebben. Kunt u die doelgroep die naar influencers kijkt wel bereiken?
„Ik moet zeggen dat ik die fora zelf niet heel erg volg. Maar ik hoor er inderdaad over in gesprekken met dominees die moeilijk kunnen instemmen met de ideeën die sommige jongeren hebben. Die jonge mensen hebben nog een heel leven voor zich, dus ik hoop dat zij zich nog enigszins laten vormen door het geloof. Ik denk anders dat ze met zichzelf in de knoop zullen raken, dus ik geloof daar wel in.”
Is dat niet een beetje naïef?
„Dat is in de vergadering rondom dit rapport ook gezegd: zijn we niet te naïef met onze hoop op dialoog? Misschien is dat wel zo. Maar wat is het alternatief?”
Het rapport beveelt ook aan ‘krachtig te protesteren’ tegen antidemocratisch overheidsbeleid. Staan er binnenkort dominees op het Malieveld?
„Stel nou dat we straks een regering krijgen die werkelijk de democratie muilkorft – we zien het gebeuren in andere landen. Ja, dan moet je – ook als kerk – je stem verheffen.”