Als Ambassadeurs van de Vrijheid helikopteren artiesten op Bevrijdingsdag van podium naar podium. Maar niet rapper Sef: er is gekozen voor sterren die ‘minder uitgesproken’ zijn. Voorzitter Wim van de Donk licht de keuze van het Nationaal Comité 4 en 5 mei toe.
is kunstverslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft over kunstpolitiek, subsidiebeleid en wat zich afspeelt op het snijvlak van kunst en samenleving.
Het programma voor de hoogtijdagen van oorlog en vrede, de dodenherdenking op 4 mei en Bevrijdingsdag op 5 mei, omvat ieder jaar weer een parade aan sprekers, essayisten, dichters, zangers en een kok voor de ‘vrijheidssoep’. De samenstelling ervan is nogal een balanceeroefening.
‘We zijn net als de Efteling’, zegt voorzitter Wim van de Donk (63) van het Nationaal Comité 4 en 5 mei. ‘Iedereen heeft een opvatting over wat we doen, want we zijn van iedereen.’ De bestuurskundige van CDA-huize is in het dagelijks leven rector magnificus van Tilburg University en diende de kroon eerder als commissaris van de koning in Noord-Brabant.
Het Nationaal Comité is bijna veertig jaar geleden per koninklijk besluit opgericht om richting te geven aan het nationale gesprek over de Tweede Wereldoorlog. De belangstelling voor 4 en 5 mei liep terug; steeds meer Nederlanders waren van na de oorlog. Maar de regering leek het belangrijk dat ook nieuwe generaties zich zouden afvragen welke lessen te trekken zijn uit de Duitse bezetting, de totalitaire verleiding van het fascisme en het uitmoorden van Joden, Roma en Sinti door de nazi’s.
De steun voor 4 en 5 mei is inmiddels groot en stabiel: ruwweg driekwart van de Nederlanders vindt het belangrijke dagen, bleek deze week uit het jaarlijkse Vrijheidsonderzoek. Maar hoe de dagen betekenis houden als binnenkort niemand meer in leven is die actieve herinneringen heeft aan de jaren ’40-’45, is de vraag.
‘Een nieuwe generatie zal de traditie moeten dragen’, schrijft Wim van de Donk in het voorwoord van het in november verschenen beleidsplan, waarmee het comité het herdenken en vieren tot 2031 veilig hoopt te stellen. ‘Zonder zelf de oorlog te hebben meegemaakt, aan de hand van verhalen die uit de tweede, derde of soms al vierde generatie komen.’
Hoe gevoelig de materie is bleek onlangs nog: gelauwerd rapper Sef – twee Edisons op rij gewonnen voor zijn laatste soloplaten en in 2025 een optreden op het hoofdpodium van Lowlands – kwam niet door de selectie om een van de Ambassadeurs van de Vrijheid te zijn, de artiesten die op 5 mei traditiegetrouw met de helikopter Bevrijdingsfestivals afgaan.
‘De speelruimte voor het comité is op dit moment beperkt, omdat de spanning in de samenleving rond de thematiek van 4 en 5 mei heel groot is’, stond in de mail die Sef ontving en die hij uit onbegrip in maart naar buiten bracht. De keuze was gevallen op artiesten ‘die minder uitgesproken zijn over maatschappelijke issues en huidige internationale conflicten’. Het wekte de suggestie dat het aan zijn steun voor Palestina lag.
De titel van het beleidsplan heeft een waarschuwende ondertoon: ‘Als ik besef wat op het grote spel staat’. De zin, door Van de Donk zelf uitgekozen, is ontleend aan een passage uit Lied voor 4 mei, een gedicht van Judith Herzberg.
En toch die vraag
die maar blijft vragen:
hoe zal ik mij
als ik besef
wat op het grote spel staat
zelf gedragen.
Heb ik dan lef?
Hoe blijven 4 en 5 mei ook met grote politieke tegenstellingen momenten van nationale eenheid? Naast de landelijke herdenking en viering organiseert het comité steeds meer gesprekken op scholen en in buurten over de vraag wat vrijheid is. Daarbij betrekt het jongere generaties en ook Nederlanders wier familiegeschiedenis door oorlog en dictatuur elders in de wereld is getekend.
Voorschrijven wat iedereen moet denken wil het comité niet. ‘Herdenken staat vrij’, zegt Van de Donk op het kantoor van het Nationaal Comité in Amsterdam, waar hij voor het eerst ingaat op het afvallen van Sef. ‘In de twee minuten stilte op 4 mei kun je zelf bepalen aan wie of wat je denkt. Dat is precies waarom we vrijheid hebben.’
U schrijft in het beleidsplan: ‘In een tijd waarin radicalisering en polarisatie alledaagse begrippen zijn geworden en er wereldwijd in toenemende mate sprake is van conflictsituaties, wijst het comité op het belang van een weerbare democratische rechtsstaat.’ Is de rol van het Nationaal Comité politieker aan het worden?
‘Als je de inzet voor een democratische rechtsstaat politiek noemt, dan is die inzet er altijd al geweest. Ik mag hopen dat die waarden niet ter discussie staan.’
Maar sommige partijen in Nederland trekken toch het democratisch proces in twijfel en hebben autoritaire neigingen?
‘Eerlijk is eerlijk, het is – hoe zal ik dat nu zeggen? – niet verbazingwekkend dat sommige mensen zich afvragen of we het belang van de democratie en de rechtsstaat nog voldoende scherp in het snotje hebben. Verschillende politiek leiders hebben uitspraken gedaan over de onafhankelijkheid van rechters die de vraag oproepen of we nog wel vanzelfsprekend dezelfde waarden delen.
‘Als ik jonge mensen moet uitleggen waarom we op 4 mei de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog herdenken, dan zeg ik dat we dat doen om erbij stil te staan dat het met de democratie niet vanzelf goed gaat. Vergelijk het met vissen, die altijd in het water zwemmen en daarom niet meer voelen dat het water er is. Het onderhouden van het democratisch ethos vraagt iets van ons allemaal. Niet alleen van politiek leiders, we moeten allemaal alert zijn.
‘Een goed moment om daarover te praten zijn de vrijheidsmaaltijden die op 5 mei op allerlei plekken worden georganiseerd. Als Nationaal Comité zien we het als deel van onze opdracht om dat gesprek mogelijk te maken: via de vrijheidscolleges, educatieprojecten op scholen en de vrijheidsmaaltijden. Voor het recept van de vrijheidssoep is dit jaar Janny van der Heijden gevraagd, jurylid van tv-programma Heel Holland bakt. Het is een wittebonensoep. Ik heb hem al geproefd: hij is heerlijk.’
Kent u het nummer Hemel & Aarde van IJsland?
‘Nee. Ik weet ook niet wie IJsland is.’
IJsland is de naam waaronder de artiesten Sef en Abel maatschappijkritische muziek maken, en in dat nummer rapt Sef: ‘Nu mag ik niet in de heli, want mijn mening is gevaarli.’
‘Sorry, ik ken het niet. Is het een nieuw lied?’
Hun album kwam in februari uit en dit nummer is meer dan honderdduizend keer beluisterd op Spotify. De ‘heli’ waar Sef op doelt, is de helikopter waarmee artiesten als Ambassadeurs van de Vrijheid langs Bevrijdingsfestivals reizen. Klopt het dat Sef daarvoor is gevraagd en later weer afgezegd omdat zijn mening te ‘gevaarlijk’ is?
‘Hij stond op een longlist, zoals veel artiesten. In de complexe keuze voor de ambassadeurs is hij dit jaar niet geselecteerd. Dat klopt.
‘In ons hele programma willen we ruimte geven aan verschillen. Meerstemmigheid heet dat tegenwoordig. We zijn ons er heel bewust van dat iedereen daarbij naar ons kijkt, en dat spanningen in de samenleving op dagen als 4 en 5 mei in het kwadraat aanwezig zijn.
‘Meer valt hier eigenlijk niet over te zeggen. Er zal altijd kritiek zijn. Dat was vorig jaar zo, en het jaar daarvoor en ook voor mijn tijd. Op een ander moment valt de keuze misschien wel op Sef. Hij is niet gecanceld of zo.’
Sef heeft zich vaak uitgesproken over Israëlische misdaden tegen de Palestijnen in Gaza.
‘Dat is niet de reden dat hij niet is geselecteerd.’
Vorig jaar noemde het Centraal Joods Overleg de keuze voor de Ambassadeurs van 2025 ‘een slag in het gezicht van de Joodse gemeenschap’, omdat sommige van de artiesten hun solidariteit met Gaza hadden getoond. Heeft die reactie de keuze dit jaar beïnvloed?
‘Hebben ze dat toen in De Telegraaf gezegd? Ik ken niet alle precieze kritiek. Het sentiment in de samenleving is op dit punt nogal heftig. Voor het Nationaal Comité is het belangrijk dat wij niet de discussies van anderen worden ingetrokken.’
De meningen over wat er in Gaza gebeurt drongen in 2024 en 2025 van allerlei kanten door rondom 4 en 5 mei. Heeft het Comité deze keer in de voorbereiding besloten: laten we afstand houden tot Israël en Palestina?
‘We hebben geen afstand gehouden. De selectie van de Ambassadeurs is een positieve keuze geweest vóór de vier artiesten die het deze keer zijn geworden, niet een negatieve keuze tegen anderen.’
De Ambassadeurs kiezen traditiegetrouw ieder een thema dat aansluit bij vrijheid. Dit jaar vertegenwoordigt de Josti Band de nazislachtoffers met een beperking, dj Fuente komt op voor de daklozen die niemand ziet, zangeres Karsu ontfermt zich over Syrische vluchtelingen en zanger Rolf Sanchez zet de schijnwerper op dictatuur, omdat zijn opa leefde onder het Trujillo-regime in de Dominicaanse Republiek.
Allemaal waardige onderwerpen. Toch valt de afwezigheid van Gaza op, omdat het onderwerp zo’n rol speelt in het maatschappelijk debat over de rechtsorde. Is het met opzet afwezig?
‘Nee, er is geen opzet. Het is goed dat u mij die vraag zo stelt. Als u de selectie zo opnoemt kan een beeld van afwezigheid ontstaan. Maar het palet is niet met die bedoeling samengesteld.’
‘Heb ik dan lef?’, vraagt Judith Herzberg in het gedicht Lied voor 4 mei. Heeft het Comité lef?
‘Ik denk het wel, maar we moeten behoedzaam opereren. Mij spreekt een proeftuinbenadering aan: de honderden plaatselijke 4 en 5 mei-comités hebben meer ruimte om te oefenen met vernieuwingen die bij hen passen. Net als het Theater na de Dam en de verschillende festivals – als artiest treedt Sef in Groningen wel op onder de vlag van het plaatselijke bevrijdingsfestival.
‘Op al die plekken zoeken mensen naar manieren om het herdenken en vieren voor nieuwe generaties en nieuwe bevolkingsgroepen betekenis te geven. Soms ook in wijken waar de Tweede Wereldoorlog maar weinig bewoners iets zegt. Als Nationaal Comité willen we hen helpen, maar leggen we daarnaast ons oor ook te luisteren.
‘Schurende maatschappelijke dynamiek kan na verloop van tijd tot veranderingen in de nationale herdenking en viering leiden. De koloniale oorlog in Indonesië en zelfs de Holocaust werden bijvoorbeeld vroeger tijdens de herdenking op de Dam niet genoemd. (De woorden ‘koloniale oorlog in Indonesië’ zijn in 2022 in de herdenkingstekst op de Dam opgenomen, het woord Holocaust in 2024; Joodse slachtoffers worden sinds 1960 herdacht, red.).
‘We willen moedig zijn, maar niet overmoedig. Wat de een lef noemt, noemt de ander laf. Dat is de kern. Dat zit in één lettertje verschil.’
Bij die laatste woorden moet u glimlachen.
‘Ik lach erbij, maar het is serieus. Als wij ergens lef in tonen, is er iemand anders die zegt: dat is laf.’
U bedoelt dat u dan wordt verweten onder druk te zijn gezwicht?
‘Dat is het precies. We proberen in dat krachtenveld zo wijs mogelijk te opereren. Ongetwijfeld maken we daar af en toe een fout bij of wekken we de verkeerde indruk.
‘Ik snap dat u wijst op de afwezigheid van Gaza als thema bij de Ambassadeurs van de Vrijheid. Maar het was niet onze bedoeling. Ik ga het nummer Hemel & Aarde beluisteren, al heb ik geen Spotify. Ik kan het op Apple Music vast ook vinden, toch?’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant