In zijn nieuwe, ijzingwekkende film Two Prosecutors onderzoekt de vermaarde Oekraïense filmmaker Sergei Loznitsa wederom de lelijke geschiedenis van de voormalige Sovjet-Unie. Daar is nog altijd moed voor nodig. ‘Ik vertel wat ik wil vertellen.’
schrijft voor de Volkskrant over film, non-fictie, thrillers, muziek en graphic novels.
Het eerste wat je wilt weten is hoe ze in Litouwen onder de oorlogsdreiging blijven. De regisseur, achter zijn beeldscherm in Vilnius: ‘Nou... In zijn algemeenheid kun je zeggen dat we ons ervan bewust zijn dat we een heel gevaarlijke buurman hebben. Dat creëert een gespannen sfeer. Ikzelf breng de meeste tijd door in de montageruimte, dus eerlijk gezegd gaat het allemaal wat langs mij heen.’
Sergei Loznitsa (61) – blond-grijs haar, gestreept shirt, colbert, leesbrilletje, zachte stem – werd geboren in Belarus, groeide op in Oekraïne, studeerde in Moskou en woont tegenwoordig in de hoofdstad van Litouwen. ‘Maar ik voel mij Oekraïner.’
Aan zijn internationale statuur als filmmaker doen al die omzwervingen niets af. Hij is een graag geziene gast in Cannes, en won ook op festivals van Caïro tot Krakau en van Leipzig tot Ann Arbor allerhande prijzen. Hij wisselt historische documentaires – dikwijls gebaseerd op found footage – af met fictie. Aanleiding voor dit gesprek is zijn nieuwe speelfilm Two Prosecutors, inmiddels zijn vijfde.
In het verhaal is het 1937. De Sovjet-Unie wordt met ijzeren vuist geregeerd door Stalin. Om iedere hoek schuilt wel een agent van de NKVD, de voorloper van de KGB. In de eerste akte belandt de kijker in de krochten van een cellencomplex waar een gebutste oude man zijn laatste levensdagen slijt.
Het blijkt partijveteraan Stepnjak, die zichzelf altijd als een ‘loyale bolsjewiek’ zag, maar desondanks bij een ronde zuiveringen is opgepakt. Zonder aanklacht, maar de martelingen zijn er niet minder om. Met zijn eigen bloed heeft hij een noodkreet geschreven die op het bureau van de jonge officier van justitie Aleksander Kornjev belandt. Blijkbaar heeft een bewaker een oogje toegeknepen.
Kornjev is ambitieus, maar ook naïef. Nadat hij de oude man heeft ontmoet en geschrokken is van de wantoestanden in de gevangenis van het district Bryansk, besluit hij naar Moskou te gaan om zijn beklag te doen bij de Sovjet-hoofdaanklager. Moedig? Of suïcidaal?
Curieus genoeg lijkt het verhaal wel wat op Mr. Smith Goes to Washington van Frank Capra uit 1939. Daarin reist een zojuist benoemde naïeve senator, gespeeld door James Stewart, af naar het Capitool om de corrupte politici aldaar eens flink de oren te wassen.
Kent u die film?
‘Uiteraard. Dat is een klassieker.’
Is dit dan de Sovjet-versie, Meneer Kornjev gaat naar Moskou?
‘Nee, mijn film is gebaseerd op de gelijknamige novelle van Georgy Demidov, die natuurkundige en schrijver was. We kunnen er wel van uitgaan dat hij Mr. Smith niet heeft gezien. Hij zat als politiek gevangene jarenlang vast in de goelag. Hij werd in 1938 opgepakt, en begon na zijn vrijlating in 1969 te schrijven over zijn ervaringen.
‘De KGB kreeg er lucht van, hij moest al zijn manuscripten afstaan en uiteindelijk verscheen zijn novelle pas in 2009. Sindsdien wilde ik Two Prosecutors verfilmen. Georgy Demidov zelf is in 1987 op 79-jarige leeftijd overleden.’
Kornjev is natuurlijk een fictief personage, maar hoe waarschijnlijk is het dat een jonge officier van justitie misstanden bij het Kremlin kon aankaarten?
‘Kornjev is jong, hij komt net van de universiteit, hij onderneemt zijn eerste stappen binnen het systeem, hij heeft daar alle vertrouwen in. Zo heeft hij het op de Sovjet-universiteit geleerd, een mooie toekomst ligt in het verschiet. Hij beseft niet in wat voor totalitaire samenleving hij is terechtgekomen.’
Daarin staat Kornjev niet alleen. Veel Russen wilden in die tijd maar al te graag geloven dat het concept communisme het juiste was, stelt Loznitsa. ‘Ja, er waren misschien weleens wat problemen op lokaal niveau, maar ach, dat had je bij ieder maatschappelijk systeem. Dus ook bij het nieuwbakken experiment dat communisme heette. Je mag achteraf wel zeggen: een verschrikkelijke vergissing, waarvan partijveteraan Stepnjak in zijn cel kan getuigen.’
De waarheid als eerste slachtoffer, de onafhankelijke rechtspraak als tweede, zuiveringen, goelags, executies: de ellende was niet te overzien. Al heette het in de propaganda natuurlijk dat Stalin een flinke zwaai aan het rad van vooruitgang gaf. ‘Gebrek aan ongeloof en overzicht bij de bevolking’, observeert Loznitsa. ‘En voor de Poetin-jaren geldt dat eigenlijk nog steeds.’
In de film vallen bij Kornjev langzaamaan de schellen van de ogen. Als hij in de tweede akte bij de hoofdaanklager in Moskou is geweest en daar maar zeer lauw is ontvangen, realiseert hij zich: ik heb verboden kennis opgedaan. ‘Met wat hij weet zou hij zomaar in de cel naast de oude Stepnjak kunnen belanden.’
Zwaarmoedig verhaal, verluchtigd met een vleugje absurdisme. Als Kornjev in het begin op bezoek gaat bij Stepnjak, moeten door de cipiers eerst circa tweehonderd sloten worden opengemaakt. Het duurt en het duurt maar, een bizar tafereel als het niet zo schrijnend was.
Loznitsa: ‘Haha, geen tweehonderd, maar wel een heleboel. Gevangenissen gaan over deuren, gangen en cellen. De klank van de voetstappen van de bewaker, het gerammel met sleutels. Heel veel sleutels. Voor mijn film A Gentle Creature uit 2017 kregen we in Litouwen een excursie van de gevangenisdirecteur, en hij had een bos met wel honderd sleutels. Hij opende en sloot iedere deur zorgvuldig voordat de volgende weer openging. Dat heb ik gebruikt voor Two Prosecutors.’
Wat vaststaat: de film is een showcase voor de cast. De gebutste oude Stepnjak wordt gespeeld door Aleksandr Filippenko (81), een veteraan uit de Moskouse theaterwereld. Zijn filmografie begint in 1969 en telt inmiddels veertig titels. Na zijn protest op Facebook over de inval in Oekraïne is hij uit Rusland gevlucht en woont hij afwisselend in Vilnius en Tel Aviv.
Grappig detail is dat hij in Two Prosecutors ook nog een bijrolletje heeft in een trein als verwarde soldaat uit de Eerste Wereldoorlog die Stalin persoonlijk om extra pensioen wil vragen.
Dan zit hij in de coupé naast aanklager Aleksander Kornjev, een rol van Aleksandr Koeznetsov (33). Geboren in Sebastopol op de Krim geldt hij als de rijzende ster van de Oost-Europese cinema. Na de invasie heeft hij Moskou vaarwel gezegd, en hij reist nu tussen Londen, Parijs en New York. Hij duikt inmiddels op in menige tv-serie en in Amerikaanse thrillers, zoals Head of State (2025).
Loznitsa: ‘We hebben elkaar ontmoet op het festival van Cannes in 2023, en besloten spontaan met elkaar te gaan werken. Filippenko kende ik al langer, ik vind het allebei moedige mensen. Uit protest hebben ze allebei een goede positie in de theaterwereld van Moskou opgegeven. Omwille van hun eigen waardigheid maakten ze de sprong naar ballingschap.’
U staat bekend om het veelvuldig gebruik van found footage, met name in uw documentaires, inmiddels veertien in getal. Heeft u overwogen om zulke archiefbeelden ook in deze speelfilm te gebruiken?
‘In feite is Two Prosecutors een vervolg op mijn documentaire The Trial uit 2016. Met beelden uit het Russisch Staatsarchief heb ik een reconstructie gemaakt van de showprocessen uit 1930 tegen een groep academici, ingenieurs en professoren die leiding gaven aan de hervormingen in de Sovjet-economie. Ze werden aangeklaagd voor sabotage, en ten overstaan van een zaal vol internationale waarnemers bekenden ze tot ieders verbazing schuld. Ze waren dermate geïntimideerd door de geheime dienst dat ze bereid waren tegen zichzelf te getuigen.
‘Nu laat ik zien hoe het met die mensen afliep. Oorspronkelijk was ik van plan om beelden van dat proces als proloog en epiloog te gebruiken in Two Prosecutors, maar in de eindmontage bleek dat niet nodig.’
We zullen niet verklappen hoe precies, maar met de jonge aanklager loopt het niet goed af, bijna een – dramaturgische – onvermijdelijkheid.
‘Ja, daar hebben ze hun methodes voor. Agenten die zich heel joviaal voordoen, die je volgieten met wodka. Vervolgens slaan ze toe. Of ze bieden je een plek aan in een sanatorium in het geval van een slechte gezondheid. Daar word je midden in de nacht dan weggehaald.’
Maakt u zich weleens zorgen om uzelf?
‘Hoezo?’
Nou, omdat u de ongemakkelijke waarheid over de Russische geschiedenis voor het voetlicht brengt. Daar zal het Kremlin niet blij mee zijn.
‘Ik vertel wat ik wil vertellen en over de mogelijke consequenties denk ik nooit na. Dan kun je niet werken. Ik probeer alles zo eerlijk mogelijk te vertellen, dat zie ik als mijn levenstaak.’
Gemiddeld zijn er zo’n tien nationaliteiten op de set van een Loznitsa-speelfilm. Franse producent, internationale cast, technici, cameralieden, geluidsmensen en setdesigners uit Nederland, Litouwen, Letland, Roemenië, Duitsland, Polen, Oekraïne en een enkele gevluchte Rus. De muziek wordt verzorgd door de Nederlandse componist Christiaan Verbeek.
Loznitsa: ‘Dat is super. Ze hebben allemaal een andere culturele achtergrond, en al die kennis brengen ze mee.’ Niettemin blijft het schrapen. ‘Ik heb nooit budget. Aan mijn films houd ik weinig over.’ Voor internationale contacten heeft hij een productiebedrijfje in Den Haag en zijn projecten ontvangen ook wat steun van het Nederlands Filmfonds. ‘Het is niet makkelijk allemaal, maar het kán.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant