Natuurbrand Defensie moet door de Russische dreiging groeien en blijven oefenen. Dat gebeurt vaak in natuurgebieden en dat verandert voorlopig niet, ondanks de risico’s op branden. „Ik vind het heel vervelend voor omstanders, campings en de natuur zelf.”
In het Limburgse Kessel brak nabij camping De Heldense Bossen een zeer grote natuurbrand uit.
Voordat er brand uitbrak was het een drukke week op het Artillerie Schietkamp (ASK) ’t Harde, een uitgestrekt militair terrein op de noordelijke Veluwe.
Op maandag en dinsdag waren er van 08:30 tot 16:00 uur oefeningen met „geweer- en mitrailleurvuur en kanon”, volgens het rooster van het ministerie van Defensie. Op woensdag werd er niet alleen geschoten met kleinkaliber en artillerie, maar ook geoefend met het tot ontploffing brengen van explosieven. Wat de oorzaak van de uitslaande natuurbrand is, die woensdagochtend ontstond en donderdagmiddag nog altijd niet onder controle is gebracht, is nog onduidelijk. De Koninklijke Marechaussee is nog bezig met onderzoek.
De brand op ’t Harde staat niet op zichzelf. Woensdagavond ontstond er ook een brand bij een militair oefenterrein van Defensie in Drenthe, op de heide bij de Baggelhuizerplas in Assen. Donderdagmiddag brak bovendien – voor de zevende keer deze week –brand uit bij het militair oefenterrein op de Oirschotse Heide, in Noord-Brabant. Dezelfde middag ontstond ook nog eens een vlammenzee rondom een militair oefenterrein in Weert (Limburg), waardoor een azc ontruimd moest worden.
De brandweer aan het werk bij de Oirschotse Heide in Noord-Brabant, naast de Generaal-majoor De Ruyter van Steveninckkazerne.
Maar de brand op de Veluwe is verreweg het grootst. En extra lastig te doven: de brandweer kan op bepaalde plekken alleen van een afstand blussen vanwege nog niet ontplofte munitie die op het terrein ligt.
ASK ’t Harde, in gebruik sinds 1877, is het enige oefenterrein in Nederland waar Defensie kan vuren met mortieren en de Pantserhouwitser 2000. Geschoten wordt vanaf de Doornspijkse heide in het zuidwesten richting de Oldenbroekse heide in het noordoosten. De mortier- en artilleriegranaten vliegen daarbij in een hoge baan over de N309 die ’t Harde met Epe verbindt – volgens Defensie is het „uitgesloten” dat er een granaat per ongeluk landt op de provinciale weg, zo blijkt uit een vergunningsaanvraag uit 2024.
Brand door exploderende granaten is echter wel een reëel risico, vooral bij droog weer. Het oefenterrein beschikt daarom over een eigen bedrijfsbrandweer; als er opgeschaald moet worden, wordt de hulp ingeroepen van de regionale brandweerkorpsen.
Als de brand bij ’t Harde inderdaad veroorzaakt is door een militaire oefening is de grote vraag waarom die is doorgegaan, zeker gezien de droogte. Commandant der Strijdkrachten (CDS) Onno Eichelsheim ziet voorlopig geen aanleiding om het oefenprogramma af te schalen. „Ik vind het heel vervelend voor omstanders, campings en de natuur zelf”, zo zei de CDS tijdens een persmoment in Hilversum, „maar we moeten blijven oefenen om klaar te zijn voor crises.” Wel wil Defensie bekijken of de protocollen rond het oefenen bij droogte moeten worden aangescherpt. Vooralsnog, zo meldt de Afdeling Voorlichting van het departement, is het gebruik van „open vuur, munitie en pyrotechnische middelen [zoals rookpotten] stilgelegd.”
Brandweerlieden bij de ingang van het militaire oefenterrein bij het Gelderse ’t Harde een dag na de uitzonderlijk grote natuurbrand.
Brigadegeneraal Han Bouwmeester, hoogleraar militair-operationele wetenschappen aan de Nederlandse Defensie Academie, was in zijn lange carrière bij de artillerie twee keer gestationeerd op de kazerne naast het schietterrein. „Ik heb zelf vaak meegemaakt dat het schieten werd stilgelegd vanwege brandgevaar. Ik had eens een schietoefening van drie dagen die uiteindelijk maar een halve dag duurde, omdat het risico te groot was.”
Guido van der Werf, hoogleraar natuurbranden en de koolstofcyclus aan de Universiteit van Wageningen, vroeg zich eerder in NRC af of het niet beter was om oefeningen met gebruik van explosieven tijdelijk stil te leggen: „De natuur is op dit moment gewoon superbrandbaar.”
Dat waren ook de „eerste vragen” die Bouwmeester had. „Ik weet in ieder geval dat de eenheden in een heel druk schema zitten. Ze hebben bijvoorbeeld veel internationale verplichtingen tegenwoordig; er zijn weinig verschuivingen mogelijk.”
Sinds de Russische invasie in Oekraïne in 2022 is de eerste hoofdtaak van Defensie – het verdedigen van het eigen grondgebied – weer prioriteit. Het kabinet wil daarom de krijgsmacht (nu ruim 80.000 mannen en vrouwen, inclusief burgerpersoneel en reservisten) uitbreiden naar 122.000. Al die nieuwe mensen moeten worden getraind, en dat kan niet alleen in Duitsland en Polen. Het Nationaal Programma Ruimte voor Defensie voorziet juist in de uitbreiding van een twaalftal oefenterreinen, zoals bij Oirschot, Weert en Ermelo.
Luchtfoto van de schade na de grote natuurbrand op het militaire oefenterrein bij het Gelderse ’t Harde.
Door het intensievere gebruik neemt de kans op brand toe. Vorig jaar ontstond een grote uitslaande brand op de hei bij Ede, waarschijnlijk ontstaan door een ‘rookpot’ (voor het leggen van een rookgordijn). De brand was zo groot dat omwonenden moesten worden geëvacueerd. Ook die brand ontstond in april, nadat het wekenlang nauwelijks had geregend.
Zolang de brand in ’t Harde nog woedt, kan de Koninklijke Marechaussee nog geen sporenonderzoek doen, zegt een woordvoerder. Er is al wel begonnen met het opnemen van getuigenverklaringen. Han Bouwmeester wijst op het feit dat de brand niet is ontstaan in het „doelgebied”, waar de projectielen terechtkomen en brandgevaar dus het grootste is. Kijk je naar luchtfoto’s, dan lijkt de brand inderdaad juist aan zuidwestelijke kant van het terrein te zijn ontstaan. Dat is de plek waarvandaan de granaten worden afgeschoten.
De opwarming van de aarde verhoogt het brandgevaar. In een brief aan de Tweede Kamer sprak voormalig staatssecretaris voor Justitie en Veiligheid Ingrid Coenradie (destijds PVV, nu JA21) over een „toename van natuurbranden met hogere intensiteiten en snellere uitbreidingen”, die een steeds groter beslag zullen leggen op de beschikbare brandweercapaciteit.
Hoe groot de schade aan natuur en milieu (afgezien van de enorme rookontwikkeling en CO2-uitstoot), valt te bezien. Bijna 60 procent van de defensieterreinen valt onder Natura 2000, het Europese netwerk van beschermde natuurgebieden.
Na de brand op de Ederheide vorig jaar vroeg Kamerlid Christine Teunissen (Partij voor de Dieren) om een reactie van toenmalig staatssecretaris Gijs Tuinman (BBB). Volgens Tuinman was er ook goed nieuws: door de uitslaande vlammen was het pijpenstrootje, een taaie grassoort die de heideplanten verdringt, belangrijk teruggedrongen. „Er is direct gestart met de begrazing door een schapenkudde om zo de hei te helpen te herstellen.”