Georg Baselitz (1938-2026), kunstenaar De Duitser Georg Baselitz maakte woedende kunst met mismaakte soldaten in een door oorlog verwoest land. Het bekendst werd hij om de werken die hij ondersteboven schilderde.
Kunstenaar Georg Baselitz tijdens een expositie in Gallerie dell'Accademia in Venetië in 2019.
‘Gesellschaftspolitische Unreife’, oordeelde de Oost-Berlijnse kunstopleiding over de jonge student Hans-Georg Kern (1938, Deutschbaselitz), in of rond 1957. ‘Sociaal politieke onvolwassenheid’. Een vernietigend oordeel, want Kern werd daarom van school gestuurd. De aanleiding: hij had geprobeerd om een kunstwerk te maken in de stijl van Picasso, die als decadent-westers te boek stond in de DDR. „We willen aan onze academies geen abstracte kunst meer zien”, had de partijleider vijf jaar eerder nog gezegd.
De Berlijnse Muur stond nog niet en zodoende zette Kern zijn studie voort in West-Berlijn, waar hij zich vestigde. In 1961, het jaar dat de muur werd gebouwd, nam hij het pseudoniem ‘Baselitz’ aan, naar zijn geboorteplaats. Met deze nom de guerre eerde hij zijn wortels maar ook wilde hij daarmee zijn familie beschermen tegen de controverse die hij vast nog wel meer zou veroorzaken.
En dat gebeurde inderdaad. Samen met kunstenaar Eugen Schönebeck schreef hij het manifest ‘Pandemonium’ tegen het ‘Glatte und Schöne’ in de kunst, wat hij vervolgens in daden omzette in zijn eerste solo-expositie in 1963. Een van zijn schilderijen toonde een naakt en verwrongen mannetje met een enorme penis, werk dat door de autoriteiten in beslag werd genomen.
Toch shockeerde Baselitz destijds niet zomaar. Het was echt nodig in Duitsland vond hij, want er was te veel wat niet besproken werd. Zelf voelde hij ook het verleden zwaar drukken. Zijn vader was lid geweest van de nazipartij en zelf had hij als kind in de verte Dresden zien branden. Alleen maar vooruitkijken lost niets op, vond hij, en daarom ging zijn werk over het verleden, de oorlog, en over Duits zijn. Daarvoor gebruikte hij afstotelijkheid en Duitse clichés in een woedende kunst met mismaakte soldaten tussen het smeulend puin van een door oorlog verwoest land.
Een bezoeker loopt langs de grote schilderijen (v.l.n.r.) ‘Willem vertrekt’, ‘Willem verschijnt’ en ‘Wit, niet zwart’ van de Duitse kunstenaar Georg Baselitz in de Pinakothek der Moderne in München in 2019.
Maar het bekendst werd hij om de voorstellingen die hij ondersteboven schilderde, wat hij vanaf 1969 ging doen. Het idee was dat een figuratieve voorstelling afleidt van de schilderkunstige kwaliteiten, je kijkt altijd naar wat het voorstelt. Draai het om en je kijkt naar de verf, compositie, expressie. Zo schilderde hij naakten, fabrieken, adelaars. In de jaren tachtig voegde hij hier als neo-expressionist verwijzingen aan toe naar oude expressionisten zoals Edvard Munch en Emil Nolde. Ook ging hij beeldhouwen, niet met een beitel maar een kettingzaag.
Zo’n sculptuur betekende in 1980 op de Biënnale van Venetië een volgend schandaal: sommigen dachten dat het beeld een Hitlergroet gaf. Dat het in zwart, rood en wit geschilderd was, hielp ook niet erg. Hoewel Baselitz vaker heeft toegegeven dat hij van controverse hield, zei hij in dit geval er niet op aangestuurd te hebben. Maar het hielp wel: nu viel hij internationaal op in een nieuwe figuratieve stijl, samen met landgenoten Markus Lüpertz, A.R. Penck en Anselm Kiefer. In Nederland werd hij gesteund door Rudi Fuchs, toen directeur van het Stedelijk Museum Amsterdam. En een extra mooi moment van erkenning was toen kanselier Gerhard Schröder een van zijn ondersteboven geschilderde adelaars op zijn werkkamer hing. Van relschopper tot gevestigde orde.
Het werk ‘Oberon’ van Georg Baselitz in het Städel Kunstmuseum in Frankfurt am Main.
Baselitz werd zo populair dat het bijna een cliché was als musea zijn ondersteboven schilderijen kochten (‘In godsnaam geen Baselitz’ kopte NRC in 1998 bij een interview met museum De Beyerd in Breda, dat het anders wilde doen). Intussen bleven monumentaliteit en zwaarte onderdeel van zijn werk, metershoge schilderijen met dikke verf die hij met paletmessen uitsmeerde. Sommigen vroegen zich af waarom hij nog steeds ondersteboven schilderde, was dat nou echt nog steeds artistiek nodig of vooral een handelsmerk?
Maar Baselitz’ eerdere bijdrage aan de kunstgeschiedenis stond vast. Zijn schilderijen verkochten voor vele miljoenen en in München had hij een prachtig wit atelier dat door architectenbureau Herzog & De Meuron was ontworpen. „De situatie voor ons kunstenaars is hemels vandaag de dag”, zei hij in de jaren tien. „Dit had ik nooit kunnen voorzien toen ik begon.” Hans-Georg Kern, Georg Baselitz, overleed donderdag op 88-jarige leeftijd.
De ‘Portraitserie’ van Georg Baselitz in het Albertinum in Dresden in 2015.