J. Craig Venter (1946-2026) | bioloog Niks letter voor letter, maar met hele stukken tegelijk. Dat was de revolutionaire methode waarmee Craig Venter het dna ontcijferde.
Craig Venter in de gekoelde ruimte met zijn eigen supercomputer, in 2000.
De Nobelprijs zal hij nooit meer krijgen, want die wordt immers niet postuum uitgereikt. Maar de Amerikaanse bioloog en genenjager J. Craig Venter zou hem wel verdiend hebben. Hij stond aan de wieg van een van de grootste wetenschappelijke ontdekkingen in de biologie en geneeskunde: de ontrafeling van de complete volgorde van het dna van de mens. Die gedetailleerde kennis van de genetica bracht een revolutie teweeg in het zelfbeeld van de mens en in het onderzoek naar het ontstaan en de behandeling van ziektes.
Craig Venter overleed woensdag op 79-jarige leeftijd in een ziekenhuis in San Diego aan onverwachte bijwerkingen die optraden bij de behandeling van kanker, die kort daarvoor bij hem geconstateerd was.
Van jongs af aan was Venter avontuurlijk en competitief ingesteld (zelf zag hij later in zijn eigen dna aanwijzingen voor een genetische aanleg voor ADHD). Als jonge tiener bouwde hij zijn eigen speedboot en ontwikkelde hij zich tot wedstrijdzwemmer met olympische ambities, en kreeg hij tussen de Californische golven de smaak van het surfen te pakken. Als rekruut van de marine diende hij in Vietnam als hospik, wat zijn interesse voor biowetenschappen wekte. Gefrustreerd en depressief door de verschrikkingen van de oorlog zwom Venter een flink eind de zee in met de bedoeling nooit meer terug te keren. Maar hij bedacht zich en kon dankzij zijn goede zwemvaardigheid veilig de kust bereiken.
Afgestudeerd in de fysiologie en farmacie begon hij zich te richten op dna-onderzoek. Bij de National Institutes of Health was hij betrokken bij de ontdekking van innovatieve methoden om snel nieuwe genen in het dna te kunnen ontdekken. Langzaam begon de zogeheten ‘code van het leven’, die besloten ligt in de eindeloze reeks van letters van het dna, zich te ontsluiten, en Venter zat op de eerste rij. In 1995 publiceerde hij als eerste ter wereld de volledige dna-volgorde van een bacterie, Haemophilus influenzae, waarbij hij precies kon duiden welke genen dit organisme nodig had om te leven.
Venter experimenteerde met een nieuwe techniek om het dna te analyseren: het dna in stukjes knippen en dan en masse de basenvolgorde van die vrij willekeurige stukjes bepalen. Dat leverde een brij aan sequenties op die Venter vervolgens door een geavanceerd computerprogramma aan elkaar liet puzzelen. Whole genome shotgun sequencing noemde hij zijn techniek.
De ambities van Venter waren groot, hij dacht dat hij hier ook wel het menselijk genoom aan elkaar zou kunnen puzzelen. Hij wilde hiermee bijdragen aan het Humane Genoomproject dat al enige jaren liep. Maar zijn methode werd afgewezen als te onnauwkeurig en te risicovol. De onderzoekers van het Humane Genoomproject hielden zich liever bij de beproefde methode: het stukje voor stukje nauwkeurig uitspellen van de dna-volgorde, een monnikenwerk dat erg veel tijd en mankracht kostte.
Venter koos daarop zijn eigen pad. Hij richtte het bedrijf Celera Genomics op en ging in volle vaart aan de slag om zijn eigen kaart van het menselijk genoom te maken. Parallel bewees hij met het complete genoom van het fruitvliegje dat zijn aanpak werkte. Om zijn investeringen te kunnen terugverdienen maakte hij zijn genetische kaart niet openbaar, maar verkocht die informatie aan bedrijven. Dat leidde tot wrevel.
Wetenschappers van het humane genoomproject keken aanvankelijk met afschuw en later met groeiende jaloezie naar deze nieuwe kaper op de kust. Venter dreigde in zijn eentje het hele publieke project te gaan inhalen, en voorspelde dat hij al in 2001 het hele genoom klaar zou hebben, ruim vier jaar voor de geplande einddatum van het publieke project. Het werd een wetenschappelijke race om als eerste het menselijk genoom op te helderen.
Uiteindelijk besloten de partijen de strijdbijl te begraven en eindigde het in juni 2000 in een ceremoniële finish in het Witte Huis met de Amerikaanse president Bill Clinton. Craig Venter van Celera en Francis Collins van het publieke project mochten samen aan de wereld bekendmaken dat ze een eerste ruwe versie van het menselijk genoom in handen hadden, en met gelijktijdige wetenschappelijk publicaties in Nature en Science.
Typisch voor Venter was dat het dna dat Celera had geanalyseerd in het genoomproject niets minder was dan het dna van Craig Venter zelf. Daarmee is hij de eerste mens van wie het dna compleet in kaart is gebracht. Het publieke project gebruikte ‘netjes’ een mix van tien mannelijke en tien vrouwelijke vrijwilligers voor de analyse.
Venter zocht na de ontcijfering van het humane genoom nog steeds naar nieuwe uitdagingen. Met zijn zeilschip The Scorcerer II trok hij erop uit om in scheppen zeewater van overal ter wereld door middel van genetische analyse te ontdekken welke grote biodiversiteit aan micro-organismen er in het water leefde. De genetische puzzel was andermaal ingewikkelder geworden met de analyse van stukje dna van duizenden organismen tegelijk. Metagenomics noemde Venter het nieuwe vakgebied dat hij hiermee ontsloten had. Tegenwoordig wordt dit e-dna genoemd.
„Mijn genetische autobiografie zit in de honderdtriljoen cellen van mijn lichaam”, schreef Venter in 2007 in zijn autobiografie A Life Decoded. Als rechtgeaard bioloog liet hij daar meteen op volgen: „met uitzondering van mijn spermacellen en rode bloedcellen”, want die bevatten respectievelijk de helft van het genoom en helemaal geen dna omdat de celkern eruit verdwenen is.
Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin