Raymund Villanueva | journalist Wereldwijd is de persvrijheid naar een historisch dieptepunt gezakt, concludeert Reporters without Borders. De Filippijnse journalist Frenchie Cumpio (27) zit al zes jaar vast. Om haar de mond te snoeren, stellen collega’s, mensenrechtenorganisaties en een VN-rapporteur.
Filippijns journalist Frenchie Cumpio (rechts, in geel shirt) en mensenrechtenactivist Marielle Domequil (Links, eveneens geel shirt) arriveren bij de rechtbank in Tacloban op 22 januari 2026.
Een team van zwaarbewapende militairen en politieagenten stormt in februari 2020 om één uur ’s nachts het huis binnen. Journalist Frenchie Cumpio en mensenrechtenactivist Marielle Domequil worden uit bed gesleurd. De vrouwen, toen 21 en 23 jaar, krijgen handboeien om en worden gefouilleerd.
Ze moeten in de keuken de huiszoeking afwachten. „Toen ik naar buiten werd geleid en langs mijn slaapkamer liep, zag ik een handwapen en een granaat op mijn bed”, verklaarde Cumpio later tijdens een hoorzitting. De vrouwen werden gearresteerd voor wapenbezit, maar ze ontkennen dat ze de wapens ooit hebben gezien. Een jaar later werd de aanklacht uitgebreid met het financieren van een communistische terreurorganisatie.
In januari dit jaar werden de vrouwen veroordeeld tot maximaal 18 jaar celstraf, waarvan minimaal 12 jaar moet worden uitgezeten zonder vervroegde vrijlating. Maar volgens waarnemers van de VN, nationale en internationale journalistenorganisaties deugt er weinig van de zaak. Zij stellen dat het bewijs is gefabriceerd en dat de vrouwen worden vervolgd omdat ze misstanden aan de kaak stelden. De Filippijnen staan op plaats 114 van de ranglijst van 180 landen waarin de persvrijheid is onderzocht. Die is dit jaar wereldwijd op een historisch dieptepunt beland, maakte Reporters without Borders deze donderdag bekend.
De mentor van journalist Cumpio, Raymund Villanueva, (53) is ten einde raad. „Natuurlijk voel ik me schuldig”, reageert hij geëmotioneerd in de tuin van de Diliman Universiteit in Manila, waar hij doceert. Hij werkt zelf als journalist voor de onafhankelijke nieuwsorganisatie Altermidya. In de Filippijnen wordt de nieuwsvoorziening gedomineerd door commerciële, staatsvriendelijke mediabedrijven.
Hij heeft al enige tijd geanimeerd verteld over Cumpio’s talent, maar schiet vol bij de vraag of hij zich verantwoordelijk voelt. „Ik ben degene die haar heeft aangespoord om het soort journalist te worden dat in de problemen kan komen. Ik weet dat we niets verkeerd hebben gedaan. Maar zíj zit in de cel. En niet ik.”
Villanueva zag haar voor het laatst tijdens de rechtszitting in 2024, toen hij over haar getuigde. „We mochten haar niet ontmoeten. Maar ik had me achter de deurpost van de ingang gemanoeuvreerd, zodat ik haar een knuffel kon geven op het moment dat ze naar binnen werd geleid. Ik werd door de bewakers tegengehouden. Maar toen haar advocaat vroeg of Frenchie heel even haar mentor mocht omhelzen, lieten ze dat toe.”
De journalist krijgt het opnieuw te kwaad. „Vervolgens stond ze daar, in het verdachtenbankje. Alleen, omringd door nors kijkende militairen. In handboeien en kogelvrij vest. Als persoon zonder vrijheid. Een getalenteerde journalist, radiovrouw, voormalige beauty queen, gereduceerd tot gevangene.”
Villanueva leerde Cumpio kennen toen hij in 2015 naar Tacloban kwam om verslag te doen van de verwoesting door orkaan Haiyan. „Het huis van Frenchie’s familie was vernietigd. Ze was zestien, toen ze zich meldde voor een organisatie die regionale radio ondersteunt. Ze hadden mij gevraagd om er jonge mensen op te leiden.”
Haar talent viel niet direct op. „Ze was verlegen. Maar toen we haar als presentator voor een publiek plaatsten, zagen we opeens haar potentieel. Ze had zelfvertrouwen en was intelligent.” Daarbij kon ze zich goed inleven. „Ze had zelf als slachtoffer meegemaakt hoe traag en corrupt de overheid was bij de wederopbouw na de orkaan. Ondanks haar jonge leeftijd, besloten we dat zij de lokale radiozender die we hadden opgezet kon leiden.”
Villanueva hoopt dat Cumpio een dezer dagen, in afwachting van het hoger beroep, op borgtocht vrij komt. Aan een ander scenario wil hij niet denken. „Het drukt zwaar op mijn gemoed. In een van haar laatste brieven vroeg ze om make-up. Dat zegt me dat ze de moed erin houdt. Ze wil goed voor de dag komen.”
Cumpio schreef kritische stukken voor een lokale nieuwswebsite en had haar eigen radioshow waar ze berichtte over corruptie en misdragingen van het leger. In de Filippijnen strijdt het nationale leger sinds de jaren vijftig tegen linkse opstandelingen, vooral in de provincie Oost-Visayas, waar Cumpio is opgegroeid. Marielle Domequil kwam als hulpverlener op voor de rechten van arme mensen in deze regio.
Tijdens het regime van Ferdinand Marcos (1965-1986) werden mensen met vermeend linkse sympathieën op grote schaal vervolgd. Ook dissidenten, journalisten en mensenrechtenactivisten die zich uitspraken tegen machtsmisbruik, waren hun leven niet zeker. „Oost-Visayas wordt nog steeds gezien als brandhaard van communistische rebellen. Het leger past daar de tactiek van ‘het dempen van de vijver’ toe”, vertelt Villanueva. Om het verzet te breken worden gemeenschappen onderworpen aan bombardementen en gedwongen evacuaties. Kritische personen worden als ‘rood’ aangemerkt en vervolgd.
Volgens onafhankelijke waarnemers van de VN, nationale en internationale journalistenorganisaties zijn Cumpio en Domequil slachtoffer van deze zogenoemde ‘red-tagging’. Tijdens het bewind van president Duterte (2016-2022) namen wetteloosheid en liquidaties van kritische personen na enkele jaren van democratisering opnieuw toe. Er was hoop dat onder Marcos jr., zoon van autocraat Marcos, de situatie zou verbeteren. „Maar deze zaak bewijst dat de belofte van president Marcos jr. om persvrijheid te herstellen holle woorden zijn”, aldus de Internationale Organisatie voor de Bescherming van Journalisten (CPJ) na de veroordeling van Cumpio en Domequil in januari.
De aanklacht voor wapenbezit werd verworpen. De rechter was niet overtuigd van het bewijs. Maar ondanks internationale druk en de inzet van VN-rapporteur Irene Khan en celebrity-advocaat Amal Clooney werden de vrouwen wel schuldig bevonden aan financiering van een terreurorganisatie. Deze beschuldigingen werden onderbouwd door getuigenissen van ex-rebellen, die verklaarden dat de vrouwen sommen geld hadden gegeven aan linkse rebellenleiders.
Volgens mensenrechtenorganisaties zijn de verklaringen onder druk afgelegd, mogelijk in ruil voor strafvermindering en daarom onbruikbaar. „Het vonnis is toch onlogisch?”, reageert Villanueva. „De hoofdbeschuldiging is verworpen. Zelfs de rechter gelooft ‘het bewijs’ niet. Dan zijn die andere verklaringen toch net zo goed ongeloofwaardig?”
De vrouwen hebben deze maand een verzoek tot in hoger beroep ingediend. Voorlopige vrijlating op borgtocht is op 25 maart opnieuw afgewezen.