Ontcijferd Het park om de hoek, een oude dorpskern, het weiland net buiten de bebouwde kom: elk stukje grond in Nederland heeft een eigenaar. Hoe is de grond verdeeld?
Nederland is, afhankelijk van hoe je telt, ruim 41.000 vierkante kilometer groot. Die oppervlakte is als in het computerspel Sim City ingedeeld in onder meer landbouwgrond, natuur, kust- en binnenwater en bebouwd gebied. Maar van wie ís al die grond eigenlijk? Het Kadaster heeft dit in een nieuw onderzoek uitgerekend.
Het antwoord op die vraag is belangrijk. Als consumenten, natuurliefhebbers, ondernemers en inwoners van een gemeente willen Nederlanders van alles, maar daarbij lopen ze vaak tegen de (fysieke) ruimtebeperkingen aan. Dus is er een voortdurende ‘strijd om ruimte’ gaande.
Het Kadaster houdt van alle percelen in Nederland bij wie de eigenaar is. En dat was op 1 januari van dit jaar als volgt:
Nederland geldt als een van de meest dichtbevolkte landen van Europa. Het overgrote deel van de ruim 18 miljoen inwoners wonen, werken en reizen op een klein deel van het totale oppervlak. De gebouwde omgeving, zoals dit onder de parapluterm van het Kadaster heet, is zo’n 17 procent van het totale landoppervlak. Hierbinnen vallen alle huizen, kantoren en andere gebouwen die binnen de straatnaambordjes (de bebouwde kom) liggen. In totaal zijn er maar liefst 4 miljoen landeigenaren. Onder de gebouwde omgeving vallen ook bedrijventerreinen, infrastructuur en recreatieterreinen buiten de bebouwde kom.
De bebouwde kom omvat het grootste gedeelte van de gebouwde omgeving met 4.394 vierkante kilometer, of 9 procent van het totale landoppervlak. Gemeenten hebben er veruit het grootste deel van in bezit: zo’n 43 procent. Niet moeilijk om in te denken; het gaat om alle straten, rotondes en parkeerplaatsen – tot aan de parken en perkjes waar de plantsoenendienst aan het werk is. In sommige gemeenten, zoals Amsterdam, geldt bovendien een systeem met erfpacht. Als woningeigenaar bezit je in dat geval wel de stenen, maar niet de grond waarop je woning staat.
Als tweede groep grondbezitters volgen de particulieren, met 36 procent. Dit zijn woningeigenaren van wie het huis op eigen grond staat. Kadaster-onderzoeker Matthieu Zuidema viel op dat naast bedrijven ook woningcorporaties een groot deel van de grond binnen de bebouwde kom in bezit hebben. „Zij zijn een grotere speler dan je misschien zou denken.”
Nederland (de Noordzee niet meegerekend) bestaat voor ongeveer 50 procent uit landbouwgrond. Dat kunnen akkers of kassen zijn, boomgaarden of in het overgrote deel grasland. Landbouwpercelen, die een stuk groter zijn dan percelen binnen de bebouwde kom, zijn over 280.000 eigenaren verdeeld.
„Wat opvalt is dat landbouwgrond redelijk is ‘versnipperd’. De tien grootste grondeigenaren bezitten samen 10 procent van de Nederlandse landbouwgrond”, zo zegt Zuidema. „Geen enorme concentratie van grondbezit dus.” Voorbeelden van die grootgrondbezitters zijn bijvoorbeeld Staatsbosbeheer en verzekeraar ASR, dat al ruim 130 jaar belegt in landbouwgrond.
Van oudsher hebben ook kerkelijke instellingen grond in bezit; voornamelijk landbouwgrond, die ze verpachten aan boeren. Hun aandeel in het totale landbouwareaal is echter relatief bescheiden. Ook de grond van projectontwikkelaars bestaat grotendeels uit landbouwgrond. In tegenstelling tot natuurgebied kan landbouwgrond (in theorie) nog worden herbestemd – wat dit voor projectontwikkeling bij toekomstige woningbouw een interessante investering maakt.
Natuurgebieden beslaan bijna 12 procent van Nederland, of 5.847 vierkante kilometer. Dit zijn bossen, het duingebied en nationale parken, die voor het overgrote deel in handen zijn van natuurorganisaties als Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten en de overheid.
Toch zijn er ook nog veel kleinere grondeigenaren – in totaal 60.000. Denk aan landgoederen in particuliere handen of van stichtingen en goede doelen. Met name in de provincies Overijssel en Noord-Brabant hebben particulieren relatief veel natuurgebied in handen.
Binnen ruimtelijke ordening is natuurgebied een precair onderwerp. Wie bouwplannen heeft, kan namelijk niet zomaar voorbij de laatste boom van het bos beginnen met bouwen. Vanwege de neerslag van stikstof, die kwetsbare natuur kan aantasten, gelden er afstandsnormen en strenge limieten.