Een eeuw na de geboorte van pionier Marilyn Monroe is de cosmetische knutselarij gierend uit de bocht gevlogen.
is cultuurverslaggever bij de Volkskrant.
Om de tentoonstelling Marilyn Monroe in de Cinémathèque in Parijs te kunnen bekijken, moet de bezoeker het hoofd van de actrice letterlijk opensplijten; de toegang tot de expositieruimte wordt afgesloten door een repengordijn met Monroe’s mysterieus glimlachende gezicht erop, de lippen knalrood boven een roze truitje.
Het is een still uit de film Niagara uit 1953. Monroe is dan al een ster, mede dankzij haar zorgvuldig gecreëerde uiterlijk, die prachtige façade waar we dus doorheen moeten om de échte, in juni honderd jaar geleden geboren Marilyn te leren kennen. Want om die echte Marilyn is het de makers van de tentoonstelling te doen, en dus gingen ze op zoek naar beelden die de veelzijdige en slimme actrice achter het icoon laten zien.
Sympathiek, maar ook de Parijse Cinémathèque kan de geschiedenis niet herschrijven. In die geschiedenis werd Marilyn Monroe op 1 juni 1926 geboren als Norma Jean Baker en overleed 36 jaar later, vermoedelijk aan een overdosis pillen. In de periode daartussen werkte ze zichzelf na een ellendige jeugd op tot diva. Daartoe werkte ze zichzelf eerst óm. Ze verfde haar bruine haren platinablond, liet haar kin en neus aanpassen en veranderde haar stem en tred; alles om een personage te creëren waarvan ze dacht dat mensen het graag zouden zien.
Het lukte, ze werd wereldberoemd – en diep ongelukkig. ‘Het drama van Marilyn Monroe is dat Marilyn Monroe haar grootste acteerprestatie is, maar dat ze de vrouw die haar speelde moest wegmaken’, schrijft Connie Palmen in haar Boekenweekessay De zonde van de vrouw (2017). Marilyn Monroe was een pionier op het gebied van cosmetische knutselarij.
Hoeveel rust, reinheid en regelmaat heeft een mens nodig? Volkskrantverslaggever Wilma de Rek, tevens auteur van het boek Rust, reinheid en regelmaat, gaat in een serie op zoek naar antwoorden. Lees hier de andere artikelen terug.
Schoonheid is een even interessant als ingewikkeld begrip, al was het maar omdat de verschillende betekenissen ervan ogenschijnlijk in elkaars verlengde liggen, maar bij nader inzien lelijk met elkaar kunnen conflicteren.
Schoonheid is reinheid, ‘vrij van vuil’ zijn. Dit is het plezierige soort schoonheid waarover Florence Nightingale het heeft in Notes on Nursing (1859). Reinheid is niet de aanwezigheid maar de afwezigheid van iets, namelijk van onreinheid. Veel dieren houden zich op de een of andere manier schoon, verstandig, want van viezigheid komt ziekte.
Maar schoon betekent ook aangenaam, het oog en andere zintuigen strelend. Van Dale: ‘Een bijzonder mooie, zuiver esthetische kwaliteit vertonend.’
De meeste mensen maken zich ’s ochtends schoon in beide betekenissen van het woord. Ze reinigen hun lijf en gebit en poetsen de boel ook nog wat op. Ze verruilen hun binnenshuizige ik voor een buitenshuizige versie die niet alleen frisser, maar ook fraaier is. Je zou kunnen zeggen dat daar het spel tussen echt en onecht al begint. De Franse schrijver Michel Houellebecq zei eens dat hij altijd wacht met douchen tot hij klaar is met schrijven: ‘Zodra je je hebt gewassen, is het voorbij.’
Jezelf een beetje mooier maken is normaal, mensen houden van schoonheid. Dieren trouwens ook. De meest voor de hand liggende verklaring voor de uitbundige kleurenpracht van de mannetjespauw is dat de vrouwtjespauw die schoonheid wel weet te waarderen, schreef Darwin al. Het streven naar schoonheid is misschien wel een belangrijke drijvende kracht achter de evolutie; hoe dan ook heeft het de prachtigste dingen voortgebracht.
Schoonheid is ‘een van de twee uiterste mysteries van het levende heelal’, meent de Chinees-Franse schrijver François Cheng, drie jaar later geboren dan Monroe en nog altijd springlevend. Het is de tegenpool van het kwaad, dat andere grote mysterie. Maar ook schoonheid is niet altijd goed, schrijft Cheng in Over schoonheid (2008): ‘Zelfs de schoonheid kan door het kwaad worden omgevormd tot een middel.’
Dat geldt bijvoorbeeld voor uiterlijke schoonheid die ‘helemaal bestaat uit kunstgrepen’. Dat soort schoonheid ‘kan dienen om te misleiden, gunstig te stemmen of te overheersen’, aldus Cheng. Het is valse schoonheid, en ‘intuïtief beseffen we dat het onze taak is de ware schoonheid van de valse te onderscheiden’. Ware schoonheid begint met uniekheid, schrijft hij. Valse schoonheid kan nauwelijks als mooi worden bestempeld.
En ook niet als schoon in die andere betekenis van het woord, voeg ik daar graag aan toe. De troep waarmee de arme Monroe zich dagelijks urenlang liet opsmukken om een begeerde godin te worden, maakte haar niet schoon maar vies, net als de implantaten en injectables waarmee mensen zichzelf in onze tijd laten volgooien. Het is gif, het is zooi, het is goor en het is vuil.
Toch is cosmetische knutselarij inmiddels volledig geaccepteerd en neemt het alleen maar verder toe. Ook mannen krijgen de smaak te pakken. Recent besteedde het actualiteitenprogramma Nieuwsuur aandacht aan looksmaxxing, een trend waarbij met name jongens zich online door idioten laten opjutten om hun uiterlijk te ‘maximaliseren’. Ze volgen rare diëten en slaan zichzelf met hamers op hun gezicht om het in de gewenste vorm te krijgen. Ze gedragen zich kortom nog belachelijker dan vrouwen al jaren doen.
In de Cinémathèque in Parijs staat een angstaanjagend dun, jong meisje op torenhoge hakken bewonderend naar Marilyn Monroe te staren. Wanneer ik haar beter bekijk, betwijfel ik of ze wel een jong meisje is, haar gezicht lijkt uit een fabriek te komen. Misschien is ze wel net zo oud als de verzorgde Française naast haar, die fijne sneakers draagt onder een mooi pak en geen enkele moeite heeft gedaan de lachrimpeltjes op haar licht opgemaakte, minstens vijftig jaar oude gezicht te verbergen. ‘Neem een voorbeeld aan die leukerd naast je’, wil ik het plastic poppetje toeschreeuwen. ‘Of ga naar een psycholoog in plaats van naar de plastisch chirurg!’
Maar ik splijt zwijgend de glimlachende Marilyn weer open en verlaat de tentoonstelling, vervuld van hoop dat haar 100ste verjaardag een wake-upcall wordt. Stop de zelfvervuiling. Sla met die hamers niet jezelf, maar het destructieve schoonheidsideaal aan diggelen. Het is tijd voor opstand.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant