EU-sancties Sinds de grootschalige invasie van Oekraïne is de export van EU-landen naar Kirgizië fors toegenomen. Volgens de EU is het risico groot dat een deel van deze producten in Rusland terechtkomt en dat zo de sancties tegen Moskou omzeild worden.
De Russische president Vladimir Poetin (rechts) begroet de Kirgizische president Sadyr Zjaparov tijdens hun ontmoeting in het Kremlin op 23 april.
Om te voorkomen dat de sancties tegen Rusland omzeild kunnen worden, heeft de Europese Commissie afgelopen vrijdag voor het eerst directe sancties afgekondigd tegen een ander land: Kirgizië. Het Centraal-Aziatische land staat al langer bekend als doorvoerhaven naar Rusland. Sinds het begin van de oorlog in Oekraïne in februari 2022 is de export van goederen naar Kirgizië vanuit landen over de hele wereld gestegen, net als de export van Kirgizië naar Rusland.
Na een analyse van handelsgegevens besloot de EU het „anti-omzeilingsinstrument” in te zetten. De Commissie kan daarmee sancties op landniveau opleggen aan een derde land, als blijkt dat via dat land sancties tegen een andere staat – in dit geval Rusland – worden omzeild.
Het instrument is al in 2023 geïntroduceerd, bij de presentatie van het elfde sanctiepakket tegen Rusland. Maar pas nu, negen sanctiepakketten later en ruim vier jaar na de grootschalige Russische invasie van Oekraïne, wordt het ingezet. Het besluit van de EU komt voor de Kirgizische politicoloog Shairbek Dzhuraev „niet uit de lucht vallen”, schrijft hij per email aan NRC. „Het volgt op een reeks maatregelen vanuit Brussel tegen specifieke personen en banken, en een bezoek van de EU-gezant voor sancties aan onze hoofdstad Bisjkek.”
Met de ingang van het nieuwe sanctiepakket mogen bepaalde producten helemaal niet meer geëxporteerd worden vanuit EU-landen naar Kirgizië, dat zeven miljoen inwoners heeft. Op de zwarte lijst staan computergestuurde machines die gebruikt kunnen worden voor extreem precieze metaalbewerking, radioapparatuur en andere machines die informatie uit onder meer audio-opnames en beelden verwerken.
Deze technologieën worden veelvuldig toegepast in de defensie-industrie, bijvoorbeeld bij de productie van drones. Volgens de EU is het risico groot dat deze apparatuur uit EU-landen via Kirgizië in Rusland terechtkomt en daar bijdraagt aan de productie van wapens voor de oorlog in Oekraïne.
Volgens politicoloog Dzhuraev, die voorzitter is van onderzoeksinstituut Crossroads Central Asia, bevestigen de handelsstatistieken de karakterisering van Kirgizë als doorvoerland. „En het is opvallend dat noch Bisjkek, noch Moskou die handelsstromen ontkent”, voegt hij toe.
Maar hij wil wel enkele kanttekeningen plaatsen. Zo is Kirgizië niet het enige land dat actieve handelsbetrekkingen met Rusland onderhoudt, maar is het volgens hem simpelweg haalbaarder om sacties tegen Kirgizië af te kondigen dan tegen China of Turkije. Vanuit dat laatste land wordt het gros van de Europese militaire goederen richting Rusland vervoerd. Kirgizië „is kleiner”, optreden tegen het land „ligt politiek minder gevoelig” en „het risico op vergeldingsmaatregelen is beperkt”, aldus Dzhuraev. Hij wijst ook op de „beperkte regelgevende capaciteit” om de snelgroeiende handelsstromen in de gaten te houden. „Een groot deel van de handel wordt gedreven door particulieren die opereren in een grijs gebied.”
De Europese Commissie gaat in haar argumentatie niet in op de rol van andere (doorvoer)landen die nu niet worden aangepakt, of op geopolitieke gevoeligheden, maar beperkt zich vooral tot het citeren van handelsdata. In de eerste tien maanden van 2025 importeerde Kirgizië bijna acht keer zoveel hoogwaardige technologische goederen waarvoor sancties gelden vanuit Europese landen als begin 2022, zo becijferde de EU. Bovendien lag in deze periode de export van deze producten van Kirgizië naar Rusland 1.200 procent hoger dan daarvoor.
Ook vanuit Nederland is de uitvoer van producten naar Kirgizië fors toegenomen. Waar de waarde van de export in 2020 en 2021 nog respectievelijk 17 en 20 miljoen euro bedroeg, steeg dat bedrag in de jaren erna exponentieel: van 54 miljoen euro in 2022 naar 223 miljoen in 2025. Ook naar andere bekende doorvoerlanden als Armenië en Kazachstan is de Nederlandse export minstens verdubbeld. Het helpt dat die landen net als Kirgizië en Rusland lid zijn van de Euraziatische Economische Unie, een douane-unie waarbinnen producten zonder controles de grenzen kunnen passeren.
Wat voor goederen Nederland precies naar Kirgizië exporteert, is niet bekend. Uit onderzoek van statistiekbureau CBS en de Rijksuniversiteit Groningen van 2024 bleek wel dat de exportgroei van goederen op de sanctielijst tussen begin 2022 en eind 2023 groter was dan die van overige goederen. Onder goederen op de sanctielijst vallen bijvoorbeeld dure auto’s, bepaalde grondstoffen en juwelen, maar ook chips en bepaalde elektrische apparaten of onderdelen daarvan.
De reactie van de Kirgizische overheid op de aangekondigde sancties noemt politicoloog Dzhuraev „eerder verontwaardigd dan verzoenend”. Bisjkek vindt dat het oneerlijk wordt behandeld en spreekt van een politiek gemotiveerde actie in plaats van maatregelen op basis van bewijzen. „Tegelijkertijd reisde president Sadyr Zjaparov op de dag dat de maatregelen werden aangekondigd naar Moskou voor een ontmoeting met Vladimir Poetin, een signaal dat waarschijnlijk betekenisvoller is dan diplomatieke taal”, zegt Dzhuraev.
Dzhuraev verwacht niet dat de Europese exportbeperkingen direct tot economische problemen zullen leiden in het Centraal-Aziatische land. Maar, zegt hij, „het groeiende aantal financiële instellingen op de sanctielijst tast geleidelijk de toegang van Kirgizië tot internationale betalingssystemen aan, met tastbare gevolgen voor overboekingen, handelsfinanciering en grensoverschrijdende transacties”. Omdat Rusland al van dit internationale betalingssysteem is afgesneden, lopen veel geldstromen via cryptotransacties. Die worden ook in Kirgizië steeds populairder.
Daarbij komt nog de reputatieschade, zegt Dzhuraev. „Europese exporteurs zullen transacties met Kirgizische partners onvermijdelijk met grotere voorzichtigheid behandelen. De recente economische groei van Kirgizië is deels gekoppeld aan dit handelsmodel, en het zal steeds moeilijker worden om dit in stand te houden.”
Toch verwacht de politicoloog niet dat de maatregelen en de daaruit voortkomende economische druk Bisjkek ertoe zullen aanzetten strenger in te grijpen in de export naar Rusland. Daarvoor zijn haalbare economische alternatieven nodig die er volgens Dzhuraev momenteel niet zijn, onder meer door de vergaande economische integratie van de twee landen en de afhankelijkheid van geldstromen van Kirgizische arbeidsmigranten in Rusland. „Het is onwaarschijnlijk dat de maatregelen van de EU op zichzelf een structurele gedragsverandering teweeg zullen brengen.”