Het wangedrag van hoofdredacteur Miranda was de hele lol van The Devil Wears Prada. Een bitch? Nee joh, een girlboss! Maar de tijdgeest is veranderd, ondergeschikten vernederen is eigenlijk gewoon naar. Aan de makers van deel 2 de taak om daar een mouw aan te passen.
is filmrecensent en schrijft een column over hedendaagse beeldcultuur.
Als Andy (Anne Hathaway) na twintig jaar terugkeert naar de redactie van modetijdschrift Runway, is dit wat haar het meest verbaast: haar baas Miranda Priestly (Meryl Streep) staat te hannesen met haar mantel en een kleerhanger.
‘Wacht, hangt Miranda daar nou haar eigen jas op?’, vraagt ze aan haar jongere assistent. Die vertrouwt haar toe dat de afdeling hr ‘klachten’ heeft gekregen. Bijna ongelovig: ’Het schijnt dat ze vroeger jassen naar mensen gooide.’
Och ja, dat dééd ze, in The Devil Wears Prada (2006). Baf. Baf. Baf. Elke dag belandde haar jas met een plof op het bureau van haar ‘tweede assistent’ Andy, die ze daarbij geen blik waardig keurde.
Het was een van de dingen die het personage tot een icoon maakten. Net als de belachelijke eisen die ze stelde aan haar sidderende werknemers (‘ik wil de ongepubliceerde Harry Potter’). En het repertoire aan schitterende beledigingen, ijzig uitgeserveerd door Streep. ‘Ja, het moet nu. Of heb je soms een lelijke-rokjesconferentie waar je heen moet?’ Ze was zo verschrikkelijk dat het grappig werd.
Miranda is gemodelleerd naar Anna Wintour, voormalig hoofdredacteur van Vogue. The Devil Wears Prada is de verfilming van de memoires van haar ex-werknemer Lauren Weisberger. Maar ze is óók precies het type vrouwelijke baas dat Hollywood de kijker graag voorschotelt.
Vanaf het moment dat de term ‘glazen plafond’ in zwang kwam, in de jaren tachtig, ontstond er een archetype dat daar wél doorheen kon beuken. Harde, koude vrouwen in mantelpakjes en op naaldhakken. Solisten die hun werknemers in het weekend laten doorwerken en hooguit doen alsof ze andere vrouwen omhoog willen helpen. Types als Katharine Parker (Sigourney Weaver) in Working Girl (1988), die haar ambitieuze assistent zogenaamd steunt, maar ondertussen haar idee steelt om er zelf mee te kunnen pronken. Met vrouwen op topposities, zo leerde Hollywood ons, wordt het er niet automatisch leuker op.
Toxische mannelijke filmbazen zijn er natuurlijk ook, in overvloed. Maar hún blinde ambitie wordt eerder neergezet als een uitwas van het kapitalistische systeem; hun gedrag als het gevolg van genialiteit of gewoon gekte.
Bij vrouwen is het een karakterfout. Een vrouwelijke baas is hard omdat ze niemand durft toe te laten, of door een moeilijke jeugd. Haar liefdes- en sociale leven lijdt onder haar ambitie. Ze staat er alleen voor, als vrouw in een mannenwereld, met personeel dat haar haat. ‘De heks zit op haar bezem’, laat assistent Andrew (Ryan Reynolds) via het intranet weten als zijn baas (Sandra Bullock) in The Proposal (2009) haar kantoor verlaat.
Waar Gordon Gekko uit Wall Street (1987) dankzij zijn ‘greed is good’-filosofie uitgroeide tot een rolmodel, moet de bitchbaas de vrouwelijke kijker eerst verleiden en vervolgens een afschrikwekkend voorbeeld zijn. Maar al te vaak is de boodschap van films over ambitieuze vrouwen dat ze moeten leren hun zachtheid te omarmen en de lat lager te leggen.
Maar met Miranda Priestly veranderde de opinie over vrouwelijk leiderschap.
Dat ligt niet eens zozeer aan The Devil Wears Prada zelf. De film volgt Andy, een serieuze journalist die haar carrière begint bij een modetijdschrift. De les, nog altijd: je verliest jezelf in zo’n ambitieuze omgeving. Als haar baas haar op een zeldzaam kwetsbaar moment vertelt over haar scheiding (‘Ik weet wel wat ze gaan schrijven: ijskoningin jaagt wéér een meneer Priestly weg’) leert ze dat vrouwen harder worden beoordeeld en dat ambitie onvermijdelijk offers vraagt. Haar vriendje Nate (Adrian Grenier) onderstreept die boodschap nog eens, door Andy voortdurend verwijten te maken als ze weer eens laat thuiskomt.
Maar híj is de werkelijke duivel, niet Miranda, besloot het internet zo’n tien jaar na de release van de film. Nate ondermijnt Andy’s carrière door voortdurend op haar schuldgevoel in te spelen. Hij maakt zich geen zorgen om háár, maar mokt vooral dat hij de oude Andy kwijt is.
Niet toevallig viel deze lezing samen met de periode van de ‘girlboss’, een cultureel fenomeen dat vrouwen aanmoedigde zich niet langer te verontschuldigen voor hun ambitie. Ondernemer Sophia Amoruso introduceerde de term in 2014: glamoureuze vrouwen moesten hun plek opeisen in een zakelijke mannenwereld, trots en zelfverzekerd.
En via die blik werd Miranda zowaar een feministisch icoon. Meedogenloos? Heerlijk hoe ze zich op geen enkel moment verontschuldigt voor de ruimte die ze inneemt. Indrukwekkend hoe goed ze is in haar werk, en dat ze zo invloedrijk is dat ze ontwerpers complete collecties kan laten veranderen door alleen maar kritisch haar lippen een beetje samen te persen. Wat een macht, als je een compleet kantoor in staat van paniekerige opwinding brengt als je alleen maar kalmpjes naar binnen wandelt.
Haar schrikbewind leek vergeven en vergeten. Wat is er mís met hoge eisen stellen? Leerde haar strengheid Andy niet juist dat zij haar werk serieus moest nemen en het onmogelijke mogelijk kon maken, als ze maar haar best deed? En iemand vervangen als er een betere kandidaat is, is dat niet gewoon een slimme zakelijke beslissing? Als Miranda een man was geweest, zegt Andy zelf in de film, was ze anders beoordeeld.
Er kwam al snel fundamentele kritiek op het hele girlboss-concept. Wie meedraait in een kapitalistisch, door mannen gedomineerd systeem, houdt dat ook in stand. En na 2017 werd mede dankzij de #MeToo-beweging duidelijk wat de uitwassen daarvan waren: schreeuwende, wispelturige bazen die hun werknemers vernederen, angst gebruiken als machtsmiddel en soms zelfs dingen naar hun hoofd gooien. Om nog maar te zwijgen van seksueel grensoverschrijdend gedrag. Een angstcultuur, die in The Devil Wears Prada eigenlijk als grap werd neergezet, bleek helemaal niet om te lachen.
Vanaf dat moment dook toxisch leiderschap (m/v) vooral op in drama. Films als The Assistant (2019) en Bombshell (2019) maken terreur invoelbaar. Molly’s Game (2017) en de serie The Dropout (2022) tonen carrièrevrouwen die moeten navigeren binnen het mannelijke systeem en sneuvelen. Gecompliceerde machtsverhoudingen worden het onderwerp van films als Babygirl, Tár en Whiplash.
Maar de patronen voor vrouwen bleven hetzelfde: gezin en werk combineren kan niet. Ambitie heeft een prijs. Grappig genoeg is het een publiekskomedie die daar expliciet tegenin durft te gaan: in The Intern (2015) leert tech-directeur Anne Hathaway, dit keer zélf de baas, dat een veeleisende baan een goed gezinsleven niet in de weg hoeft te staan. En dat je je als vrouw niet van je plek moet laten drukken. Gemansplaind door Robert De Niro, dat wel.
Hoe zou Miranda zich staande houden in deze veranderde wereld? Wat zou The Devil Wears Prada 2, het vervolg op een komedie die de afgelopen jaren zo veel discussie opriep over de verbeelding van vrouwelijk leiderschap, een publiek van nu willen vertellen over vrouwen op topposities?
The Devil Wears Prada 2 is in ieder geval bang om een angstcultuur te verheerlijken. Een paar tamme opmerkingen worden direct gecorrigeerd door Miranda’s nieuwe assistent. Ze slaat nog wel een autodeur voor Andy’s neus dicht, maar confrontaties zijn er eigenlijk amper.
Als Miranda met Andy in Italië naar een fresco van Leonardo da Vinci’s Laatste avondmaal kijkt, wijst ze naar Jezus’ ontbrekende halo. ‘Da Vinci wilde laten zien dat de baas ook maar gewoon een mens is.’
Miranda 2.0 wordt neergezet als gelaagder persoon, met gevoelens, waarover ze praat met een liefhebbende partner. Ze dreigt ten onder te gaan aan mannetjes zonder visie en met geld en is daardoor teneergeslagen. Miranda is hier eerder slachtoffer van een systeem dan dader.
Dat breekt inderdaad met veel oude, irritante patronen. Maar het is niet zo confronterend grappig meer. En in Miranda’s vermenselijking is per ongeluk nog iets belangrijks verloren gegaan: een vrouw om gewoon tegenop te kunnen kijken.
Hr heeft gewonnen. Maar ik mis Miranda 1.0 wel.
‘Ik weet niet wie dat meisje is.’ Dat was de eerste, ijzige reactie van Anna Wintour toen ze hoorde dat een van haar voormalige assistenten een boek had geschreven. De release van The Devil Wears Prada in 2003 moet een nachtmerrie zijn geweest voor de vrouw die tóch al de reputatie van monster had.
Toen het drie jaar later werd verfilmd, was Wintour daar evenmin blij mee. Toch verscheen ze – dapper! – bij de première, gekleed in Prada, zonder dat ze wist wat ze precies kon verwachten.
Jarenlang reageerde ze vrij zuinig als haar werd gevraagd naar een reactie. (‘Mensen moeten zelf maar bepalen of Miranda en ik op elkaar lijken.’) Maar dat Miranda hoe langer hoe meer werd gezien als feministisch icoon, heeft Wintours reputatie ook goed gedaan. Het is geen toeval dat ze The Devil Wears Prada 2 omarmt en zelfs meedraait in het promotiecircus. Ze noemde Anne Hathaway bij de Oscars grappend ‘Emily’ (zoals Miranda in de film al haar assistenten noemt), verscheen samen met Meryl Streep op de cover van Vogue (‘Seeing Double’) en figureert in een filmpje waarin ze met Miranda in de lift staat – waarbij zíj de vriendelijkste is.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant