Als danser was ze de muze van Hans van Manen, als balletmeester gaf ze diens choreografieën karakter. Ze groeide door naar de artistieke directie van Het Nationale Ballet. Nu gaat Rachel Beaujean (66) met pensioen.
schrijft voor de Volkskrant over dans en (circus)theater.
Het beruchte moment speelde 45 jaar geleden. Toch wordt Rachel Beaujean (66) nog altijd geassocieerd met de iconische pose waarin zij publiekelijk haar hand brutaal in een mannenkruis plant. De toen 21-jarige Nederlandse balletdanseres creëerde met choreograaf Hans van Manen (1932-2025) en haar danspartner een plagerig pas de deux dat de geschiedenis in zou gaan als ‘treiterduet’.
Op pianovariaties uit Sergej Prokofjevs 5 Sarcasmen opus 17 bedacht Van Manen een machtsspel van aantrekken en afstoten tussen een vrouw en een man. Halverwege gaat hij op haar tenen staan. Als reactie tilt zij trots haar kin op en grijpt hem theatraal bij zijn ballen.
Beaujean heeft generaties balletdansers geleerd hoe je in Van Manens choreografieën, zoals Sarcasmen (1981), lichaamsmotoriek en blikrichting hanteert als fysieke wapens. Ze wordt niet voor niets een van zijn belangrijkste muzen genoemd. Beaujean gaf met haar rijzige gestalte en onverschrokken blik decennialang karakter aan bijna al zijn choreografieën.
Toch kende de hechte vriendschap een pittig begin. Van Manen stelde haar bij haar entree als 17-jarige bij Het Nationale Ballet zwaar op de proef door tijdens een repetitie van 5 Tango’s (1977) op muziek van Astor Piazzolla furieus te hameren op een moeilijke verbindingspas. Ze verbeet als jonkie haar tranen, waarmee ze zijn respect en vertrouwen won.
Na een halve eeuw neemt Beaujean vanwege haar naderend pensioen afscheid van ‘haar’ Nationale Ballet. Ondanks een ‘moeilijk balletlichaam’ – pijnlijke knie, geen engelachtige verschijning – sloot ze een twintigjarige danscarrière op haar 38ste af als tweede solist. Ze ging achter de schermen verder als balletmeester, om dansers te coachen. ‘Ik heb altijd moeten vechten voor m’n carrière’, vertelde ze in 1997 aan de Volkskrant. ‘Over m’n uiterlijk was ik zo onzeker als de pest. Maar ik wist dat ik iets te vertellen had. Ik heb m’n eigen type gemaakt, uit liefde voor de dans.’ In de dertig jaar daarna groeide ze via hoofd van de artistieke staf door naar choreograaf en adjunct-artistiek directeur, naast directeur Ted Brandsen.
De komende dagen maakt Beaujean van 30 april tot en met 3 mei voor het laatst aantekeningen tijdens zes speciale uitvoeringen van vier Van Manen-balletten in Koninklijk Theater Carré in Amsterdam. Twee daarvan, Live (1979) en Two pieces for Het (1997, door Van Manen aan haar opgedragen), studeerde ze nog in met de huidige cast. Ze blijft na haar pensioen wereldwijd zorg dragen voor de juiste uitvoering van zijn balletten. Van Manen stelde haar kort voor zijn overlijden aan als enige manager van de Van Manen Foundation die mag onderhandelen over zijn werk. Zijn man Henk van Dijk bezit als enige erfgenaam de rechten.
Tijdens haar speech bij Van Manens uitvaart, december vorig jaar, kon ze haar emoties niet bedwingen – ‘Hans voelt als een stuk van mijn lichaam’ – hoezeer ze ook wist dat Van Manen tranen haatte. Tussen alle serieuze afscheidswoorden maakte ze iedereen aan het lachen door daarover grappen te maken. Zoals ze ook met zelfspot sprak op een aan haar opgedragen Balletgala in 2022. Haar man Rob van Woerkom (fotograaf en voormalig balletdanser) had haar nog snel geadviseerd ‘aan afwasborstels te denken’, zo zei ze tegen de zaal vol chic én koninklijk publiek.
Beaujean groeide op met een vijf jaar jongere broer in een gezin dat vanuit Helmond via Almelo naar Den Haag verhuisde. Haar vader – eerst kunstschilder, later beurshandelaar – overleed op z’n 57ste aan de gevolgen van een oorlogstrauma. Haar moeder – onderwijzeres – werd door borstkanker niet ouder dan 61 jaar.
Als stille kleuter droomde ze weg weg bij schoolgenootjes die een verdieping hoger met roze pakjes naar dansles gingen. De juf adviseerde de LOM-school, voor Leer- en Opvoedingsmoeilijkheden. Maar de dansdocent zag hoe ze als snelste alles oppikte, toen ze achter die meisjes ‘de trap naar de hemel’ op mocht van haar moeder.
Haar hele carrière is ze die hemelse schoonheid van klassiek ballet blijven koesteren. De laatste jaren legt ze zich als choreograaf wel toe op choreografische en verhalende aanpassingen van beroemd balletrepertoire. Een 11-jarige dochter van een balletdanser vroeg eens waarom het altijd de vrouwen zijn die willoos sterven in balletklassiekers. Neem Het Zwanenmeer, dat eindigt met de verdrinkingsdood van de witte zwaan Odette, of Giselle, waarin het titelpersonage aan het eind van de eerste acte overlijdt aan een gebroken hart, of Raymonda, waarin het titelpersonage moet trouwen met een saaie man en wordt geschaakt door een boze Arabier.
‘De balletjuwelen blijven betoverend’, antwoordde ze. ‘Maar het bewustzijn groeit dat libretto’s en karakters beledigend kunnen zijn. Ik doe diepgaande research om deze klassiekers een andere kant op te buigen. Word ik toch nog een feminist in de danswereld.’
• Tien dagen geleden, na de laatste uitvoering van La Bayadère waaraan ze vier jaar werkte, ontving Beaujean van Amsterdam de Frans Banninck Cocqpenning. In 2017 werd ze geridderd tot Officier in de Orde van Oranje Nassau. Bij haar podiumafscheid als danseres kreeg ze in 1997 de Gouden Theaterdansprijs. Twee jaar eerder de Prijs van Verdienste van Stichting Dansersfonds ’79.
• Op 9 december 2026 gaat Beaujeans nieuwe bewerking van Het Zwanenmeer in première bij Ballet de l’Opéra National de Bordeaux. In deze coproductie met het Northern Ballet uit Leeds loopt het niet slecht af met de vrouwelijke hoofdpersoon, witte zwaan Odette.
• In de zomer van 2027 komt de documentaire Timeless Grace – A Ballet Legacy uit over Beaujeans carrière, gemaakt door danser en choreograaf Robin van Zutphen en filmregisseur, cameraman en fotograaf Roland Gaedtgens. Daarin onder meer beelden van hoe zij met Van Manen thuis, vier dagen voor zijn dood, veranderingen vastlegt in zijn Trilogie (2000).
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant