Regisseur Roel van Broekhoven verdedigde de tv-serie die hij samen met journalist Thomas Erdbrink maakte tegen kritiek van onder anderen Marcia Luyten (opnieuw in haar laatste column) en Tommy Wieringa. Volkskrant-lezers reageren.
De discussie tussen Marcia Luyten en Roel van Broekhoven in de Volkskrant over de documentaire over Rusland (Onze man bij de vijand) deed me denken aan het zogeheten China-debat dat in 1975 vooral in Vrij Nederland en het Amsterdams Sociologisch Tijdschrift woedde. Professor W.F. Wertheim was de prominentste verdediger van Mao’s Culturele Revolutie en praatte – verwijzend naar zijn academische expertise – de misstanden in communistisch China goed.
Michel Korzec (die als Pools immigrant wist hoe een communistische dictatuur werkte), Renate Rubinstein, Rudy Kousbroek en anderen vielen Wertheim fel aan op zijn verdediging van de socialistische zegeningen. Ze kregen bijval van socioloog Bart Tromp die de beweringen van Wertheim afdeed als romantische dweepzucht met een communistisch ideaal dat tijdens de regeerperiode van Mao was uitgelopen op een nachtmerrie. Inmiddels is er niemand meer die de Culturele Revolutie ziet als een grote sprong voorwaarts in de emancipatie van de mensheid. Wertheims tegenstanders kregen op alle punten gelijk.
Tegenwoordig trekt documentairemaker Van Broekhoven als nieuwe fellow traveller naar Rusland. Hij wekt de indruk of heeft de hoop dat hervormingen in dit land mogelijk zijn: hij laat immers zien dat niet iedereen achter Poetin staat. Net als in China toen is zo’n hervorming in het Rusland van nu onbestaanbaar. Hoeveel doden zal het deze keer kosten voordat Roel van Broekhoven achteraf moet erkennen dat hij zich voor het karretje van een verfoeilijk regime heeft laten spannen?
Rudy Schreijnders, Maarssen
Een nuttige toevoeging van Roel van Broekhoven bij de tv-serie Onze man bij de vijand. Wat schrok ik van de (tunnel)visie van Tommy Wieringa op de serie, en met name van hoe hij Thomas Erdbrink wegzette in de laatste alinea: ‘(...) verwarring scheppen is een beproefde Kremlin-strategie, en Erdbrink is een willig instrument. Als het onbedoeld is, is het onnozel; als het bedoeld is, is het kwaadaardig.’ Alsof Tommy de wijsheid in pacht heeft en Thomas zich hersenloos voor het Russische karretje heeft laten spannen.
Ik heb bewondering voor de inspanning die Tommy levert voor de Oekraïners, maar dat betekent niet dat hij het alleenrecht heeft op een visie over goed en kwaad in deze oorlog en al helemaal niet over de beleving van het Russische volk, dat – zoals Roel van Broekhoven zo goed beschrijft – volledig in een spagaat zit. Niemand kan dit beter invoelen dan iemand die zelf heeft moeten leven met een streng regime zoals Thomas dat in Iran heeft ervaren.
Na het produceren van één meesterlijk boek, Joe Speedboot, is het tijd dat Tommy zelf een boek gaat lezen. Om een beetje inlevingsvermogen te krijgen over de ‘slechte partij’ in een oorlog raad ik De boekendief aan van Markus Zusak aan. Het schept een beeld van de beleving van de Duitse burger ten tijde van nazi-Duitsland.
Helma Jansen, Almelo
Aparte overdenkingen over één onderwerp met totaal verschillende duidingen, na het lezen van de krant dinsdagochtend. De column van Marcia Luyten die je even laat landen en later (na mijn wandeling) in Opinie & Debat het stuk van Roel van Broekhoven. Beide over Onze man bij de vijand; ik ben eerlijk en heb deze serie niet gezien (waarom op een betaalzender?), alleen erover gehoord en gelezen. Ik moet het daar helaas mee doen.
Ik begrijp helemaal niet hoe twee visies (en standpunten) zo diametraal tegenover elkaar staan. Eén van de twee mist iets; ziet iets niet of begrijpt het niet. Een columnist uit een mening in weinig woorden, versterkt die en daar moet je mee doen. Het langere artikel geeft ruimte aan duiding, uitleg en nuancering. Al met al neigt mijn voorkeur na het lezen, met mijn neutrale én gekleurde bril, uiteindelijk toch wel naar één van de twee kanten.
Franck Verhoeks, Pougues-Lormes (Frankrijk)
Videoland-regisseur Roel van Broekhoven wil met Onze man bij de vijand vooral de ‘grijstinten’ in de Russisch-Oekraïense oorlog belichten en Russen – anders dan zijn vader na de Duitse bezetting 1940-1945 deed met de ‘rotmoffen’ – vermenselijken. Show, don’t tell is daarbij zijn werkwijze. Die methode gebruikte hij ook in de serie In Europa, de geschiedenis op heterdaad betrapt (2019), waarin Van Broekhoven een halve aflevering lang met een pop door Moskou loopt te zeulen om te laten zien dat Poetin het niet goed voorhad met satire op de televisie.
Van Broekhoven heeft niettemin wél een ‘boodschap’. Wij in Nederland ‘kunnen wat leren’ van die Russen die ‘leven, kruipen, ontwijken, meeheulen en soms zelfs vechten voor de foute zaak’, schrijft de regisseur in de Volkskrant. Ook als Van Broekhoven het wat onhandig heeft geformuleerd en hij heus niet wil pleiten voor collaboratie, blijft de vraag of dat ons iets leert. Het antwoord is nee. Zijn verweer in deze krant blijft hangen in clichés. Zelfs Sting toonde zich veertig jaar geleden in zijn hit Russians genuanceerder met het refrein ‘I hope the Russians love their children too’.
Waarom? Juist als je grijstinten wil schetsen, leerde historicus Hans Blom ons al in zijn oratie van 1983, is inzicht in geschiedenis en samenleving essentieel. Precies daar schort het Van Broekhoven aan. Door gebrek aan feitelijke kennis kon presentator Thomas Erdbrink in zijn begeleidende teksten soms zelfs aperte onzin debiteren. Bijvoorbeeld over het aantal omgekomen ‘Russen’ in de Tweede Wereldoorlog. Dat waren er heel veel maar geen 27 miljoen, zoals Erdbrink zegt, doch 14 miljoen: oftewel 13 procent van de bevolking van Rusland, tegenover 25 procent in Belarus, 16 procent in Oekraïne en 14 procent in Armenië.
Om maar te zwijgen van het gemak waarmee Erdbrink praat over ‘dé etnische Rus’, een terminologie die spoort met Poetins essay Over de historische eenheid van Russen en Oekraïners: de ideologische basis voor zijn streven naar hereniging van de Roesski Mir en de vernietigingsoorlog die hij nu al vier jaar voert.
Van Broekhoven heeft inderdaad het grijs gevonden: grijs in de zin van groezelig.
Hubert Smeets, Amsterdam
Na het lezen van de column van Marcia Luyten (en eerder die van Tommy Wieringa) had ik al een reactie klaar in de mail. Omdat ik die even liet liggen kwam ik gelukkig eerst het genuanceerde commentaar van Roel van Broekhoven tegen. Dat er veel dingen in Rusland in onze ogen niet deugen, lijkt me evident (zie bijvoorbeeld de documentaire Mr Nobody tegen Poetin op NPO Doc).
Welk standpunt ons eigen land, dan wel ons eigen Westen, ook inneemt en waar we (dus?) achter staan, de werkelijkheid is altijd oneindig veel ingewikkelder en die kunnen we nooit echt helemaal zien. Zowel in als buiten oorlogstijd wordt veel gelogen en bedrogen.
Joanna Paree, Cuijk
Volgens Roel van Broekhoven is ‘het tijd voor grijstinten in een oorlog die steeds meer zwart-wit lijkt te worden’. Hij heeft het dan over de aanvalsoorlog van Rusland tegen Oekraïne. Een opmerkelijke opinie, niet alleen omdat juist de Russische aanval van het begin af aan zo zwart als de nacht was, en dus onmogelijk ‘steeds meer zwart-wit’ kan worden.
Opmerkelijk ook, omdat ook Poetin van het begin af aan geprobeerd heeft de operatie in grijstinten aan de man te brengen: de ‘speciale militaire operatie’ was uitsluitend bedoeld ‘om het foute Oekraïense regime te vervangen en de onderdrukte Russische minderheid te beschermen’.
Poetins leugen was niet geraffineerd genoeg om de wereld te overtuigen van zijn grijstinten. Daarvoor had hij andere zaken nodig: bondjes met partijen die wijzer konden worden van militaire hulp of olieroebels. Ook de families Trump-Kushner en Witkoff denken goed te kunnen verdienen aan het beëindigen van de oorlog, dus als Oekraïne nu eindelijk eens een beetje inschikt...
Veel grijzer hoeft Poetin het niet te hebben. Wat is eigenlijk het belang van Van Broekhoven en Erdbrink bij nog meer grijstinten? Vergrijzing als verdienmodel, door een serie te maken voor Videoland?
Rob van Loenen, Vlaardingen
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant