Dries Verhoeven | kunstenaar Kunstenaar Dries Verhoeven haalt vanaf volgende week de rolluiken naar beneden in het Nederlands paviljoen op de Biënnale van Venetië, het belangrijkste kunstevenement ter wereld. „De deelname van Rusland en Israël hebben me alleen maar gesterkt in het gebaar dat ik daar wil maken.”
Dries Verhoeven vertegenwoordigt Nederland op de Biënnale van Venetië.
Slapen doet Dries Verhoeven slecht de laatste tijd. Dat komt door de ‘adrenaline’ die nog door zijn lijf raast als de repetitie van die dag – soms wel acht uur lang – voorbij is. In zo’n repetitie openen performer en choreograaf Jana Jacuka en twaalf andere performers met hun stem kamers in hun lichaam waarvan je niet wist dat ze bestonden.
Verhoeven (1976) maakt zich op voor de Biënnale van Venetië. Dat hij Nederland vertegenwoordigt vindt hij een „waanzinnige kans” om het idee van nationale landenpresentaties ten grave te dragen. Bedachtzaam dadels etend in zijn bovenhuis in Amsterdam, zegt hij: „De Biënnale representeert een wereld die nauwelijks nog bestaat. Het is een tentoonstelling van een onschuldig Europa dat wereldmachten samenbrengt die harmonieus naast elkaar hun eigen excellentie op kunstgebied tonen. In werkelijkheid zijn diezelfde machten zich steeds meer aan het bewapenen en sluiten ze hun grenzen. Ik zie de Biënnale in dat licht: als nostalgische wensruimte.”
De Biënnale van Venetië bestaat sinds 1895 en wordt gezien als de invloedrijkste internationale kunsttentoonstelling ter wereld. Iedere twee jaar presenteren landen in hun paviljoens in Venetië nieuwe kunst uit hun land, vandaar de bijnaam ‘Olympische Spelen van de kunst’. De Biënnale vindt dit jaar plaats van 9 mei t/m 22 november. Lees hier alle NRC-artikelen over de Biënnale van 2026.
Verhoeven beweegt zich als theatermaker, filmmaker en kunstenaar op een kruispunt van kronkelige wegen. Hij noemt zichzelf als mens activist, maar niet als kunstenaar. Een goed kunstwerk is in zijn optiek nooit ondubbelzinnig. „Ik schrijf in mijn werk niemand iets voor. Ik hoop pijnpunten bloot te leggen.” Dat doet hij met een vlijmscherp kartelmes.
In Dear Beloved Friend bijvoorbeeld, een film waarmee hij in 2025 een Gouden Kalf won, kwamen Nederlandse toeschouwers via een live-stream in contact met Nigeriaanse performers in Laos.
„Ik reisde erheen met het stereotiepe beeld van Afrika. In het globale Noorden – het voormalige Westen – denken we dat er een exodus aan zit te komen van Afrikanen die op de vlucht slaan voor oorlog en klimaatverandering. In Nigeria bleek dat beeld stompzinnig te zijn.
„Nigerianen vroegen me: ‘Waar komt het idee vandaan, dat wij zo graag naar jullie zouden willen komen? Sorry hoor, maar wij vinden Singapore veel interessanter, of Canada, of Qatar.’ Europa zit in een midlifecrisis, vonden ze. Ze zeiden: ‘Jullie in Europa zijn bezig met het geleefde leven; dat wat voorbij is. Jullie zijn doodsbang dat dit leven morgen niet meer kan worden geleefd. Wij daarentegen kijken niet zo somber naar de toekomst. Wij zijn gewend om te dealen met de donkerte. Dus stop met het ons opdringen van jullie dystopie.’”
„Dat verleden zie ik breed geëxposeerd in Venetië en met name in de Giardini, met zijn landenpaviljoens die een beetje als ambassades functioneren. Toen ik dertig jaar geleden voor het eerst de Biënnale bezocht, heerste er een soort United Colors of Benetton-gevoel, een zelfverzekerde onschuld. Maar nu leven we in een wereld waarin we ons in toenemende mate machteloos voelen en we ons weer serieus aan het bewapenen zijn. Door de volkerenmoord in Gaza bijvoorbeeld, en de oorverdovende stilte vanuit het grootste deel van Europa, is ons morele kompas verstoord geraakt. Principes over mensenrechten blijken opeens weinig waard.
„Ondertussen functioneert het kunstdomein als vluchtheuvel, een safe space. Ik – en ik denk veel mensen met mij – heb een dringende behoefte aan plekken waar ik me veilig kan voelen. Al nippend aan mijn Aperol Spritz kan ik de illusie in stand houden dat ik geen deel heb aan de donkerte. Kunstbeleving biedt, om Susan Sontag te parafraseren, een ‘brevet van onschuld’. Sontag beschrijft dit haarfijn in Regarding the Pain of Others. Door de daad van het kijken distantieer ik me van het onrecht en de duisternis buiten de muren van het museum. Een museum is een symbolische ruimte, er wordt hooguit symbolisch iets opgelost, nooit daadwerkelijk.”
„Zeker. Ik kan de wereld niet veranderen. Ik kan alleen een portret maken van de frictie. Het Rietveld Paviljoen is in 1954 geopend, in de optimistische jaren van de Wederopbouw. Het is een prachtig, zonovergoten gebouw van klare lijnen, transparantie, toegankelijkheid en universaliteit – een modernistische ‘white cube’. Inmiddels vertonen de muren van het Paviljoen scheuren, vochtplekken, er is een gebroken raam. Iedere Biënnale wordt het gebouw provisorisch opgelapt met een likje verf, wat plamuur, nieuw glas.
„Curator Rieke Vos en ik vonden dat gehavende monument een prachtige metafoor. Wij hebben besloten om de boel niet opnieuw op te kalefateren. We willen het gebouw laten zien zoals het is: een krachtig zinnebeeld van de wankele staat van het Europese verlichtingsideaal.”
Dries Verhoeven aan het IJ in Amsterdam.
„Niet dat laatste. We hebben steunberen aan de buitenkant van het Paviljoen geplaatst, alsof het gebouw naar versteviging zoekt. Aan die constructie zijn stalen rolluiken bevestigd. Elk uur, van woensdag tot en met zondag, zakken die luiken langzaam naar beneden. Dat gebeurt in een proces van 25 minuten. Dan is het Paviljoen hermetisch gesloten. Ondertussen laten we elk uur honderd bezoekers binnen. Eenmaal binnen dooft het licht uit, totdat het aardedonker is. De performer in de ruimte reageert op het naderende duister. Wat er gebeurt, laat ik graag in het midden. Iedereen mag dat voor zichzelf meemaken. Bij mij ontstaat er iedere keer weer een adrenalinerush.
„Het publiek buiten in de Giardini ziet een gebouw dat zich langzaam sluit voor de rest van de wereld: Rietvelds ideaal wordt een gesloten sculptuur. Nederland, West-Europa richt zich naar binnen. Het publiek binnen ervaart het langzaam stervende licht. Ik zie The Fortress, zoals het werk heet, als een bunker. Anderen zien er misschien wel de ark van Noach in, of, vanwege die rolluiken, een opslagruimte van Shurgard.
„Het gaat me niet zozeer om het pikkedonker, eerder om het sluimerende donker. Ik woon in Amsterdam waar het leven nog steeds comfortabel is. Maar toch kruipt er een gevoel van ontgoocheling en onzekerheid binnen. Als ik mensen van een jongere generatie vraag: ‘Hoe stel je je de komende decennia voor?’ – dan hoor ik vooral twijfels. Er staan meer wolken aan de hemel. Dat is een essentieel andere mentaliteit dan Rietveld had, of mijn ouders in de jaren zeventig en tachtig. In hun optiek lag de donkerte in de rug: alles zou alleen maar beter worden.
„Nu lijkt het alsof steeds minder mensen zeker zijn van de democratische waarden die sinds de jaren vijftig zijn ontwikkeld. Het is duidelijk hoe selectief we ze toepassen.”
„Ja. Op het moment dat oorlogsmisdaden worden begaan door een bondgenoot kijken we daar anders tegenaan dan als oorlogsmisdaden worden gepleegd door een land dat niet tot ons midden hoort. Decennialang hebben we andere landen de les gelezen over mensenrechten en misdaden tegen de menselijkheid. Maar nu we zien wat Amerika en Israël doen, beginnen we te stotteren. Onze universele waarden blijken ineens niet meer zo universeel.”
Er is internationaal veel protest tegen de deelname van Israël, Rusland en de Verenigde Staten op deze editie van de Biënnale. De Europese Gemeenschap dreigt met het intrekken van subsidie aan de organisatie van de Biënnale. Finland heeft bekendgemaakt geen politieke afvaardiging naar Venetië te sturen. Een brief van deelnemende kunstenaars aan de Biënnale, waarin wordt opgeroepen om Israël en Rusland van deelname uit te sluiten, is ook door Dries Verhoeven en curator Rieke Vos ondertekend.
„De activist in mij zegt: laten we absoluut voorkomen dat Israël zich in Venetië mag manifesteren. Zij het niet nu, dan over twee jaar of vier jaar. Dat we daar een lange adem voor nodig hebben, is evident. Het kostte tien jaar van actie voeren, voordat het apartheidsregime in Zuid-Afrika in 1968 van de Biënnale werd geweerd.
„Er is ook een andere kant – dat is die van mij als kunstenaar. Ik zie de Biënnale als exemplarisch voor de staat van het Westen: moreel verward, maar nog steeds een aangename plek en cosmetisch onschuldig. De kunstenaar in mij voelt het vuur. ‘Prachtig,’ zeg ik, ‘laten we ons uiterste best doen om de verwarring zichtbaar te maken.’
„De deelname van Rusland en Israël hebben me alleen maar gesterkt in het gebaar dat ik daar wil maken. Belangrijk is dat ik kan zeggen wat ik wil. Ik ervaar geen enkele censuur. Dat is anders dan bijvoorbeeld bij het Eurovisie Songfestival, waar je wordt gevraagd om een apolitiek lied voor een glittergordijn te zingen.”
„Ik hoop dat The Fortress in Venetië functioneert als paard van Troje. Kunst kan een manier zijn om met de problemen van de tijd te verblijven. ‘To stay with the trouble’, zoals filosofe Donna Haraway zegt. Dat probeer ik.”
‘The Fortress’ van Dries Verhoeven opent op zaterdag 9 mei voor publiek. Curator: Rieke Vos. Nederlands Paviljoen, Giardini, Venetië. T/m 22 nov, wo t/m zo. Iedere drie weken wisselen de performers. Info: Mondriaanfonds.nl.