Volmachten
Dit is het dagelijkse commentaar van NRC. Het bevatmeningen, interpretaties en keuzes. Ze worden geschreven door een groepredacteuren, geselecteerd door de hoofdredacteur. In de commentaren laat NRC zien waar het voor staat. Commentaren bieden de lezer eenhandvat, een invalshoek, het is ‘eerste hulp’ bij het nieuws van de dag.
Veel wijsheid voor de kiesgerechtigde inwoners van Gorinchem deze woensdag. Zij verkeren in de uitzonderlijke positie dat zij opnieuw – en nu onder het oog van de natie – naar de stembus mogen om nieuwe raadsleden te kiezen, nadat de huidige raad eerder besloot de uitslag van 18 maart ongeldig te verklaren. De burgemeester heeft aangifte gedaan van fraude tijdens de stembusgang, de politie en het Openbaar Ministerie doen onderzoek.
Dat het zo ver is gekomen, is uniek. Maar het stemproces in Gorinchem legt een bekende zwakte in het Nederlandse kiesstelsel opnieuw bloot: de volmacht. Een makkelijk middel voor wie een te drukke werkdag heeft, ziek is of met vakantie, toch wil stemmen en een bekende een ondertekende stempas meegeeft. Een eeuw geleden bedacht om vissers, die doordeweeks op zee waren, toch een stem te geven.
Zolang de intentie bij de oorspronkelijke kiezer ligt, mag het. Internationale verkiezingswaarnemers waarschuwen echter al jaren dat het systeem kwetsbaar is. Volgt de gemachtigde wel de steminstructie van de volmachtgever? Het geheim van het stemhokje maakt het onmogelijk om dat te controleren.
En zodra de kiezer wordt gevraagd om een volmacht af te geven, gaat het om ronselen. Dan is er sprake van het gebruiken (dan wel misbruiken) van andermans stem. Dat is strafbaar en zou in Gorinchem zijn gebeurd, waar twee kandidaten veel voorkeursstemmen behaalden op stembureaus waar ook bovengemiddeld veel volmachten gebruikt waren. Al eerder waren er vermoedens van ronselen, ook in andere gemeenten. Bij gemeenteraadsverkiezingen waar een tiental stemmen al het verschil kan maken, is het zaak onmiddellijk onderzoek te doen.
Dat het gemiddelde percentage volmachtstemmen elke verkiezing rond de 10 ligt en dit jaar daarop geen uitzondering was, doet er eigenlijk niet toe. Noch dat er bij de meeste volmachten geen sprake zal zijn van ronselen of dwang.
Zorgelijker is dat – ruim een eeuw nadat vrouwen het stemrecht kregen – vaker vrouwen dan mannen zijn die een volmacht afgeven, zo signaleren politicologen. En dat op een aantal stembureaus áltijd een bovengemiddeld aandeel volmachtstemmen wordt ingeleverd: in sommige ging het in maart om één op de drie stemmen. Uit dataonderzoek van NRC bleken deze stembureaus in buurten met overwegend streng gereformeerde of conservatief islamitische inwoners te staan, onder meer in Urk en Neder-Betuwe, en in de Haagse Schilderswijk.
In dat licht is het antwoord van Nederland misplaatst op de kritiek van verkiezingswaarnemers dat de volmacht het stemmen makkelijker maakt en de opkomst bevordert. Deze scheve verdeling over het land maakt duidelijk dat in sommige wijken een volmacht niet wordt gezien als uitzondering, louter af te geven in geval van overmacht.
Ja, het is verstandig eindelijk het advies van onder andere de Kiesraad (uit 2018) op te volgen en het aantal volmachten per kiezer terug te brengen van twee naar één.
Maar als opkomstbevordering het doel is, dan zijn er andere middelen te bedenken. De staatscommissie parlementair stelsel, wier adviezen sowieso beter opgevolgd mogen worden, noemde in 2018 bijvoorbeeld het inrichten van mobiele stembureaus en het mogelijk maken vervroegd te stemmen.
Vooral moet iedere kiezer nóg duidelijker worden gemaakt wat de waarde is van een stem. Dat is niet iets dat politici alleen voor de verkiezingen moeten uitdragen, iets dat overgelaten mag worden aan leraren bij burgerschapsonderwijs, maar een taak voor ons allen. Jouw stem is jouw keuze.