Oorlogsverhalen Mei is de maand om in de bioscoop stil te staan bij oorlogsverhalen. Er zijn nog altijd onbekende geschiedenissen op te diepen, zo blijkt. Maar klassieker ‘Het meisje met het rode haar’ maakt de meeste indruk.
In 'The Choral' dienen vrouwen als voorproevers van Hitler. Waar gebeurd of niet?
Op Bevrijdingsdag is er van oudsher een ruime keus aan films over de oorlogstijd in de bioscoop. Vorig jaar draaide het vooral om daders van toen: biografische films over landverrader Quisling en Leni Riefenstahl sprongen eruit. Dit jaar zijn er vooral vergeten en onbekende oorlogsverhalen: over de voorproefster van Hitler of de evacuatie van de Belgische radio. Maar Reneé Soutendijk maakt nog het meeste indruk als de gedoemde communistische verzetsstrijder Hannie Schaft in een gerestaureerde klassieker.
Radioman. Regie: Frank van Passel. Met: Jef Hellemans, Femke Vanhove, Peter Van den Begin. Lengte: 120 minuten. Te zien in de bioscoop vanaf 30 april.
Middenin het Belgische tragikomische oorlogsdrama Radioman zit een scène waarin hoofdpersoon Berre (een geluidseffectentovenaar) aan de jonge Joodse stemactrice Elza uitlegt dat geluidsgolven nooit verloren gaan: „Als een radiogolf aan de aarde ontsnapt, dan blijft die tot de eeuwigheid door de ether zweven.” Het is een filosofisch aantrekkelijke gedachte die een voorschotje neemt op het droevige maar toch troostrijke einde van de film. Het is immers mei 1940. De Duitsers staan aan de poorten van Brussel, en terwijl Berre en Elza verliefd worden, bereiden de bazen van het Nationaal Instituut voor de Radio-omroep de evacuatie van het iconische Flagey-gebouw voor.
Dat van die radiogolven die tot de eeuwigheid blijven bestaan, dat gevoel krijg je soms ook van Europese films over de grote wereldoorlogen van de afgelopen eeuw. Ze hebben door de decennia heen een bepaald patina, plechtige stijl en esthetiek gekregen, waaraan het soms maar moeilijk lijkt om te ontsnappen.
Radioman heeft een aantal problemen. Het belangrijkste: de film is gevangen in heilige ernst. Daardoor wordt alles traag. En dat terwijl hij juist allerlei innovatieve dingen probeert om de dilemma’s van de hoofdpersonen voelbaar te maken, zoals geluidssequenties omtoveren tot musicalscènes en niet door realisme, maar met magische achtergrondschilderingen het verleden oproepen.
Radioman zit vol referenties, een beetje La La Land, een beetje Jojo Rabbit. Maar de hommage aan Het meisje met het rode haar kan geen toeval zijn. Als Elze met haar rode jas wordt opgepakt, dan is dat een schitterend visueel eerbetoon aan verzetstrijder Hannie Schaft in de Scheveningse gevangenis.
Het meisje met het rode haar. Regie: Ben Verbong. Met: Renée Soutendijk, Peter Tuinman, Loes Luca. Lengte: 110 minuten. Te zien in de bioscoop vanaf 23 april.
Over de digitale restauratie van het waargebeurde Het meisje met het rode haar schreven we vorige week. De bijna vijftig jaar oude film is een echte klassieker geworden: de acteurs spreken de Nederlandse variant van het transatlantic accent dat de Amerikaanse film tot 1950 kenmerkte: theatraal en een beetje bekakt. Daar moet je maar even doorheen luisteren.
Her blijft een spiegel voor een beklemmende tijd, waarin Hannie Schaft niet alleen de Duitsers moet vrezen, maar ook het benepen gedrag van de mannelijke verzetsstrijders die haar pad kruisen. In de hedendaagse film zouden makers haar als vrouw wat meer ademruimte hebben gegeven.
Onvergetelijk: de visuele stijl van de film, die het spel van Renée Soutendijk op dezelfde hoogte brengt als Dreyers Jeanne d’Arc of Bergmans Persona.
The Tasters. Regie: Silvio Soldini. Met: Elisa Schlott, Max Riemelt, Alma Hasun. Lengte: 124 minuten. Te zien in de bioscoop vanaf 7 mei.
Waargebeurd of niet? Over Hitlers dieet, paranoia en maagklachten is zoveel geschreven dat The Tasters in de categorie ‘zou gebeurd kunnen zijn’ valt. De film van Italiaan Silvio Soldini, bekend van een reeks relatiedrama’s over de Italiaanse middenklasse, is gebaseerd op het verhaal van de Duitse Margot Wölk. Die gaf kort voor haar dood een interview aan de Berliner Zeitung waarin ze zei de enige overlevende te zijn van een groep vrouwen die gerekruteerd werd als ‘voorproever’ voor Hitler.
Hoe dat is, om in tijdens van honger vers bereid eten te krijgen maar wel met de wetenschap dat elke lunch je laatste avondmaal kan zijn, is een geweldig dramatisch gegeven voor een film die iets wil vertellen over stille terreur, medeplichtigheid, angst en klein verzet. The Tasters buit dat drama op een claustrofobische wijze perfect uit. Maar dat dreigt allemaal overschaduwd te worden door gedoe, zoals een echtgenoot aan het front en een relatie met een officier. Wat allemaal waar kan zijn, maar nogal wordt aangedikt door Rosella Postorino, die Wölks relaas na haar dood tot bekroonde roman bewerkte.
Voor zo’n door dialoog gedreven kamerspel komen we frustrerend weinig over de vrouwen zelf te weten. Wat doen ze tijdens het wachten of ze al dan niet vergiftigd zijn behalve een beetje roken of hangen? Waar hebben ze het over? Wat zijn hun dromen? Daar liggen wel wat gemiste kansen.
De man met de glimlach. Regie: Paul Cohen. Met: Bram Cohen. Lengte: 100 minuten. Te zien in de bioscoop vanaf 30 april.
Vijftig jaar na de dood van zijn vader vond filmmaker Paul Cohen een dagboek van een reis die zijn vader als overlever van een Jappenkamp kort na de Tweede Wereldoorlog naar Kopenhagen maakte. Aanvankelijk kijkt hij met leedvermaak naar de verwoeste Duitse steden. Hitler moest eens zien hoe hij als volbloed Jood nu als toerist door Duitsland reist: „De honger staat ze op het gezicht. Goed zo, nog lang niet genoeg!” Maar op station Hamburg slaat dat om in mededogen.
De man met de glimlach is een klassieke travelogue. Cohen maakt de reis opnieuw, leest de dagboeken en monteert archiefmateriaal – ook van zijn familie – door die beelden van het heden, waardoor er een tijdlandschap ontstaat. Een mooie ingreep zijn de interviews die hij hield met onverwachte reisgenoten, alsof de Europese treinen een spooknetwerk vol overlevers zijn: een echtpaar dat nog bij de Hitlerjugend heeft gezeten, een jonge man die met de as van zijn overleden moeder reist, een oudere vrouw die de Vietnamoorlog heeft overleefd. En allemaal vertellen ze over compassie en vergeving.
The Choral. Regie: Nicholas Hynter. Met: Amara Oreke, Ralph Fiennes, Roger Allam. Lengte: 108 minuten. Te zien in de bioscoop vanaf 30 april.
Wat de Tweede Wereldoorlog voor de Nederlandse film is, is de Great War, WO I dus, voor de Engelse: een tijd die diep verbonden is met maatschappelijke omwentelingen, zoals deukjes in het klassensysteem en de opkomst van het feminisme. Maar The Choral speelt ook leentjebuur bij dat andere Britse fenomeen: de Full Monty-formule. Net als in die film over een groepje werkeloze staalarbeiders die een strip-act opvoeren om geld te verdienen, gaat het in The Choral namelijk ook over de saamhorigheid die ontstaat als een groep mensen samen iets onverwachts moet volbrengen.
Alleen doet nu het hele dorp mee aan een muziekuitvoering van Edward Elgars oratorium De droom van Gerontius (1900) over een oudere man die door een engel uit het vagevuur wordt gered. Heerlijk, die sentimentele scènes waarin het hele dorp aan het zingen is in de fabriek, de bakkerij, op de fiets.
Er is het gebruikelijke gesteggel rondom de hoofdrollen. Er moet een dirigent van buiten worden aangetrokken die misschien wel homoseksueel is. De Anglicaanse predikant sputtert omdat Elgar katholiek was en de Church of England geen vagevuur kent. Tot een teruggekeerde soldaat zegt dat hij daar net vandaan komt: „Het vagevuur begint tien meter van het front en wordt niemandsland genoemd.”