De mondiale afspraken om de verspreiding van atoomwapens te voorkomen – de zogenoemde non-proliferatie – staan onder druk. Terwijl de ogen van de wereld zijn gericht op het Iraanse kernwapenprogramma, dreigt in Oost-Azië een nucleaire wapenwedloop.
is buitenlandredacteur van de Volkskrant. Vlaskamp was 18 jaar correspondent in Beijing.
Net als zijn vader en opa kijkt de Noord-Koreaanse alleenheerser Kim Jong-un graag naar raketlanceringen. Gelegenheid is er genoeg. De afgelopen jaren heeft Pyongyang met driehonderd raketproeven twintig verschillende systemen ontwikkeld om kernwapens richting zijn vijanden te krijgen.
De kruisraketten die Kim op 10 maart zag opstijgen, werden afgevuurd vanaf een oorlogsbodem. Met intercontinentale ballistische raketten (ICBM’s) kan Noord-Korea vanaf het land de Verenigde Staten treffen. Nu kernwapens ook op zee kunnen worden gelanceerd, is de volgende stap een ballistisch raketsysteem voor onderzeeërs, om kernbommen onopgemerkt dichterbij het doelwit te brengen.
De Iraanse ayatollah Ali Khamenei bekocht zijn verlangen naar kernwapens eind februari met de dood. In Azië is de Kim-dynastie springlevend, veilig gehouden door zo’n vijftig atoomwapens. Dat arsenaal bouwt hij uit tot een voorraad vergelijkbaar met de ruim tweehonderd kernwapens die Frankrijk en Groot-Brittannië elk in huis hebben.
Dit alarmerende gegeven is slechts een van de vele kopzorgen voor de 191 landen die meedoen aan het zogenoemde Non-Proliferatieverdrag (NPV). Dit gezelschap vergadert deze week in New York onder een somber gesternte.
Landen zonder kernwapens die meedoen met het NPV geven het ontwikkelen van kernwapens op, in ruil voor atoomtechnologie voor vreedzame doelen van vijf staten die al kernwapens hadden voordat het NPV van kracht werd. Dat gebeurde in 1970, toen werd gevreesd dat zonder maatregelen een dertigtal nieuwe kernwapenstaten zou opstaan. Dat aantal is beperkt gebleven tot negen landen.
De nucleaire wapenwedloop die destijds uitbleef, lijkt nu echter onafwendbaar. Dat komt omdat de drie supermachten hun arsenalen uitbreiden. Voor het eerst in vijftig jaar is er geen verdrag van kracht tussen Rusland en de VS om het aantal strategische kernkoppen te beperken. De Russen willen pas onderhandelen als de arsenalen van Frankrijk en Groot-Brittannië worden meegewogen. De Amerikanen doen niet mee voordat China aan tafel komt, maar Beijing weigert.
Vergeleken met Rusland en de VS is het Chinese kernwapenarsenaal bescheiden. Dat wordt nu snel uitgebreid om bij toekomstige onderhandelingen niet als lichtgewicht aan tafel te komen. Ook Rusland vergroot zijn kernwapenarsenaal, en de Amerikaanse president Donald Trump belooft op zijn beurt forse investeringen in nieuwe kernwapens.
‘Deze mondiale toename van het aantal kernwapens heeft onvermijdelijk een domino-effect. Een behoorlijk aantal landen zal ook de nucleaire kant opgaan’, aldus Rafael Grossi, hoofd van het Internationaal Atoomagentschap (IAEA), tegen het Britse weekblad The Economist.
Het beeld van Kim aan zee illustreert hoe moeilijk het is landen die kernwapens najagen, daarvan af te houden. Op militair ingrijpen na hebben vier opeenvolgende Amerikaanse presidenten ruim dertig jaar lang alles geprobeerd om Pyongyang te stoppen: onderhandelingen, sancties, beloften de Noord-Koreaanse paria-staat te verwelkomen in de internationale gemeenschap, Pyongyang negeren of dreigen met totale vernietiging; niets mocht baten.
In 1994 kwam een Amerikaanse militaire aanval op Noord-Korea akelig dichtbij. Destijds lag Pyongyang dwars toen het IAEA wilde controleren of er stiekem plutonium voor atoomwapens uit de Noord-Koreaanse kerncentrale Yongbyon was gehaald. Toenmalig president Bill Clinton stond op het punt Yongbyon plat te gooien.
Met de wijsheid achteraf was dat moment in 1994 de beste kans Pyongyangs nucleaire ambities te stoppen. ‘Dat was militair gezien de beste optie, omdat Rusland en China, de vrienden van Noord-Korea, er destijds zo zwak voorstonden dat ze Pyongyang waarschijnlijk niet te hulp waren geschoten. Daardoor was de schade beperkt gebleven’, aldus professor Tong Zhao, een van oorsprong Chinese expert in internationaal kernwapenbeleid van het Amerikaanse Carnegie Center.
Zo’n preventieve aanval zou hebben geleid tot miljoenen doden op het Koreaans schiereiland. Dat vooruitzicht vond Jimmy Carter (destijds al oud-president) zo afschrikwekkend dat hij op het laatste nippertje onderhandelingen met Pyongyang op gang bracht. Het Kim-regime bevroor zijn atoomprogramma, in ruil voor Amerikaanse energie: die afspraak vertraagde tot 2003 de Noord-Koreaanse race naar een kernbom.
Noord-Korea verstond de kunst om de internationale gemeenschap eindeloos aan het lijntje te houden, terwijl in het geheim het atoomprogramma doorging. Pyongyang wekte de indruk het kernwapenprogramma te willen opgeven, als er genoeg tegenover stond. Daarmee verzekerde het land zich van economische hulp en energie. Pyongyang speelde dit spel zo overtuigend dat zelfs na de eerste Noord-Koreaanse kernproef in 2006 de hoop bleef gevestigd op diplomatie. Zo won het regime tijd. Tot 2019 probeerde de Amerikaanse regering vergeefs al pratend Kim tot denuclearisatie te bewegen.
Dat overkomt Washington geen tweede keer, zegt Tong Zhao. ‘De ervaring met Noord-Korea heeft zeker ook meegespeeld bij het besluit van de Verenigde Staten en Israël om Iran aan te vallen. Ze willen niet opnieuw dezelfde vergissing maken. Iran krijgt geen mogelijkheid om tijd te rekken of een militaire aanval te voorkomen.’
Een Amerikaanse militaire actie tegen Noord-Korea is nu te riskant. Een aanval op bijvoorbeeld de Noord-Koreaanse ICBM’s die de VS bedreigen zou onbedoeld een oorlog met China kunnen uitlokken.
Opzettelijk heeft Pyongyang zijn langeafstandsraketten vlakbij de grens met China neergezet. Dit gebied stikt van de raketten: Rusland ligt vlakbij met zijn raketbases en ook China heeft hier ICBM’s staan. Bij een eventuele aanval moet China razendsnel bepalen wie het doelwit is: Rusland, Noord-Korea of China zelf. ‘Het gevaar voor misrekening is al aanzienlijk en wordt levensgroot als er nieuwe kernmachten in Oost-Azië bijkomen’, zegt Zhao.
Zonder kernwapens op hun grondgebied voelen Japan en Zuid-Korea zich als bondgenoten van de VS onveilig. Japan, dat slachtoffer werd van een atoomaanval, zal niet snel aan een eigen bom beginnen. ‘Tokio maakt de afschrikking van de Amerikaanse atoomparaplu zo geloofwaardig mogelijk, bijvoorbeeld door Amerikaanse onderzeeërs met kernwapens te ontvangen’, aldus Zhao.
Zuid-Korea is een serieuze kandidaat voor een eigen atoomprogramma. Daarvoor hebben de Zuid-Koreanen Amerikaanse toestemming nodig, maar als die er eenmaal is verwacht Zhao dat Seoul binnen enkele jaren eigen kernwapens heeft.
Non-proliferatieverdrag of niet, landen die kernwapens willen krijgen ze toch, zeggen critici van het verdrag. India, Pakistan en Israël weigerden zich aan te sluiten bij het NPV en hebben allemaal kernwapens.
Noord-Korea trad in 1985 toe, maar stapte in 2003 als enige land ter wereld weer uit het NPV. Pyongyang ging nucleaire samenwerking aan met andere landen, zoals Myanmar. Een kerncentrale die Syrië met Noord-Koreaanse hulp bouwde werd in 2007 platgegooid door Israël.
Met Iran wisselt Noord-Korea kennis uit over conventionele wapens: Iran hielp Pyongyang met het ontwikkelen van vaste raketbrandstof en de Iraniërs leerden van Noord-Korea betere raketten bouwen. Er zijn geen aanwijzingen dat Pyongyang Teheran of anderen helpt met atoomtechnologie.
Noord-Korea presenteert zich tegenwoordig namelijk als een verantwoordelijke kernmacht die niet aan proliferatie doet. Die koers is ingezet rond 2017, toen Kim zijn ICBM’s op orde had. Sindsdien wil Pyongyang bij de officieel erkende atoommachten horen.
Ook zonder die internationale erkenning is de kans op ontmanteling van Kims kernwapenprogramma voorgoed verkeken. Beijing zwijgt er in alle talen over, Moskou zegt zelfs dat Noord-Korea met zijn ‘tijdige beslissing’ over kernwapens zijn welvaart garandeert. Trump rekent Noord-Korea niet officieel tot de kernmachten, al mompelde hij voor zijn inauguratie iets in die strekking.
In de VS gaan stemmen op Noord-Korea voortaan te behandelen als iedere andere tegenstander met kernwapens. Als het tot een soort ‘Koude Vrede’ tussen Washington en Pyongyang komt, kan er worden onderhandeld over wapenbeheersing zodat Kim niet nog meer bommen maakt, aldus Korea-deskundige Victor Cha van het Amerikaanse Center for Strategic and International Studies in het Amerikaanse tijdschrift Foreign Policy.
De VS hebben momenteel net genoeg afweersystemen om het huidige aantal Noord-Koreaanse kernkoppen onschadelijk te maken voordat die op Californië of Alaska neerkomen. Elke toevoeging aan het Noord-Koreaanse arsenaal put de Amerikaanse verdediging uit. Niet voor niets sloeg het IAEA onlangs alarm over de uitbreiding van de Noord-Koreaanse nucleaire faciliteiten.
Daar slaat de internationale gemeenschap weinig acht op. ‘Dat komt omdat de drie grootmachten het slechte voorbeeld geven door hun arsenalen uit te breiden in plaats van te praten over wapenbeheersing’, zegt Tong Zhao. ‘Of het nu de grote drie zijn of Europese landen zoals Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk, iedereen wil meer kernwapens.’
Die omstandigheden geven Pyongyang een vrijbrief, bijvoorbeeld om kernwapens te ontwikkelen die andermans satellieten uitschakelen, aldus Zhao. ‘Een kernoorlog in de ruimte, dat zou de hele mensheid bedreigen.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant