Ja, blijkt uit de biografie van Els Pelgrom, een van de grootste kinderboekenschrijvers van Nederland. Sanne van Heijst schetst haar als een vrouw van tegenstrijdigheden, en boven alles eigenwijs.
schrijft voor de Volkskrant over literatuur, non-fictie en onderwijs.
Een biografie schrijven over een nog levende schrijver, met de hoofdpersoon als voornaamste bron, is dat wel zo’n goed idee?
Sanne van Heijst schreef het levensverhaal van Els Pelgrom (1934), wier jeugdboeken op haar als kind grote indruk maakten. In 2019 ging Van Heijst, schrijft ze in het slothoofdstuk van Else, langs bij de toen 85-jarige schrijver. Die reageerde verrast, vroeg zich af ‘of mijn leven wel echt zo boeiend is’, vond het beter te wachten tot na haar dood, maar nee, toch niet, ‘want dan heb ik echt nergens meer de regie over’, besefte dat ze het boek niet kon tegenhouden en werkte vervolgens van harte mee. Samen voerden ze vele gesprekken.
Pelgroms reactie past, achteraf bezien, precies in het beeld dat biograaf Van Heijst van haar schetst: een vrouw die onzeker én eigenzinnig is, vriendelijk maar dwingend, dromerig maar niet zoetelijk, een vrijdenker met onwrikbare oordelen, iemand die uiteindelijk wil dat het allemaal op háár manier gebeurt. Van Heijst heeft een scherp oog voor de vele tegenstrijdigheden in het karakter van haar hoofdpersoon.
Schrijven over een levende hoofdpersoon, als biograaf moet ik er niet aan denken. Ik zou me geremd voelen door de ogen in mijn nek. Als lezer van zo’n biografie weet je nooit welke gewenste versie van het leven in de gesprekken werd opgedist, en in hoeverre de visie is gekleurd door emoties. We zullen nooit weten wat Pelgrom bewust verzweeg, wat ze aandikte en welke bronnen ze achterhield.
Gezien al deze onvermijdelijke beperkingen – zo noem ik ze maar, wellicht zag de biograaf ze als voordelen – vind ik Else een overtuigende biografie. Van Heijst, die eerder Het Philips-meisje schreef, over een Joods meisje dat door technisch werk de Tweede Wereldoorlog overleefde, en die op Else zal promoveren, heeft een soepele schrijfstijl. Ze kiest treffende details en beschrijft beeldend. Ze verdiepte zich in het klimaat waarin de kinderliteratuur bloeide en serieus genomen werd, de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw.
Els Pelgrom was een van de groten; haar boeken De kinderen van het achtste woud (1977), Kleine Sofie en Lange Wapper (1984) en De eikelvreters (1989) werden iconisch. Ze kreeg drie Gouden Griffels en twee zilveren. In 1994 ontving ze de Theo Thijssen-prijs voor haar oeuvre, de hoogste onderscheiding in Nederland. Haar werk werd vertaald.
Toch vond ze dat kinderliteratuur werd onderschat. Ze had een wrevelige verhouding met succes: veel tamtam en te veel interviewers aan de deur vond ze irritant, maar genegeerd worden was vreselijk. Ze wilde zo veel mogelijk lezers bereiken en kunnen leven van haar werk, maar een uitgever mocht beslist niet ‘commercieel’ denken.
‘Mopperig’ noemde interviewer Hanneke Groenteman haar, en daar kon Pelgrom wel weer om lachen.
Een beetje lastige vrouw, dat is het beeld. Een makkelijk leven had ze niet. Ze werd geboren als Else Koch in een kil gezin met twee zussen en een broer. Haar moeder was een liefdeloze vrouw, van haar vader hield ze, maar ook die gaf haar weinig aandacht. Hij liet het gezin in de steek; met zijn tweede vrouw kreeg hij haar halfbroertje, Herman Koch (met wie Els later goed kon opschieten, samen gingen ze op ‘schrijfretraite’).
Vader Koch vond zijn eigen kinderboeken beter dan die van zijn dochter. De oorlogswinter van 1944-1945 bracht het gezin door op Herikhuizen, een boerderij op de Veluwe. Daar voelde het 10-jarige kind zich voor het eerst veilig, geliefd en gelukkig, ze speelde met andere kinderen en een lieve moeder roerde in grote pannen erwtensoep. Het verblijf inspireerde haar tot het boek waarmee ze doorbrak, De kinderen van het achtste woud.
Els trouwde jong, met beeldhouwer Karl Pelgrom; ze kregen drie kinderen. Ogenschijnlijk was het een hip, onburgerlijk stel. Maar de kinderen en het huishouden kwamen op haar neer, hij vertrok naar zijn atelier en verwachtte dat zij zijn administratie deed. Ze stichtten op het Groningse platteland een commune, waar Els geen moment voor zichzelf had. Van haar ambitie om te schrijven kwam niks. Pas op haar veertigste besloot ze tijd op te eisen. Ze schreef in één adem De kinderen van het achtste woud. Haar man nam meteen de benen.
Later zou ze twee grote liefdes hebben: Salvador, met wie ze in een grotwoning in Granada woonde, en Frans, een gepensioneerde arts. Beiden verafgoodde ze; beiden overleden.
Dit alles wordt verteld uit Pelgroms perspectief, het is jammer dat anderen, ook haar kinderen, weinig zeggen over het turbulente liefdesleven van hun moeder.
Interessant is Van Heijsts beschrijving van de slepende controverse in de kinderboekenwereld, die tot op heden voortemmert: tussen de literaire, ‘elitaire’ kinderboeken zoals die van Pelgrom, de Griffel-boeken, tegenover de lekkere, spannende kinderboeken die door lezertjes worden verslonden.
Een valse tegenstelling, want kinderen hebben geen aangeboren voorliefde voor lichtverteerbare pulp. Hun voorkeur heeft meestal te maken met leeservaring, en veel kinderen krijgen de kans niet om die op te doen.
Pelgrom zei er iets zinnigs over: ‘Voor mij is alleen belangrijk of ik het zelf leuk vind. Uiteindelijk bestaat er geen gemiddeld kind. Er zijn zoveel verschillende kinderen met zoveel verschillende smaken. Een deel van hen zal mijn boeken leuk vinden en anderen niet. Er zit ook geen boodschap in mijn boeken.’
Een kinderboekenschrijver is in de eerste plaats een schrijver, iemand die haar verbeelding volgt, niet een producent die kinderen lokt, onderwijst of vermaakt. Die simpele notie zou best eens mogen terugkeren in het debat.
Sanne van Heijst: Else – Het eigenwijze leven van kinderboekenschrijfster Els Pelgrom. Atlas Contact; 408 pagina’s; € 29,99.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant