Veertig jaar na de grootste kernramp in de geschiedenis, op 26 april 1986, haalt de Oekraïense schrijver Sergey Maidukov persoonlijke herinneringen op aan ‘Tsjernobyl’.
Eind jaren tachtig, een paar jaar na Tsjernobyl, kwam ik een man tegen met wie ik ooit had samengewerkt. Hij stond in een lange, rumoerige rij buiten een slijterij – het was op het hoogtepunt van de anti-alcoholcampagne in de Sovjet-Unie. Hij vroeg me bij hem in de rij te gaan staan zodat hij een extra fles wijn kon krijgen; klanten mochten er maar één kopen.
Ik vroeg of hij wel midden op de dag moest drinken.
‘Rode wijn is het beste medicijn voor mij’, zei hij. ‘Ik voel me erg ziek, maar in de kliniek geven ze me alleen maar medicijnen tegen verkoudheid en sturen me naar huis. Die pillen doen niets tegen stralingsziekte.’
‘Denk je dat je het hebt?’, vroeg ik. ‘Wanneer? Waar?’
‘Tsjernobyl, verdomme’, zei hij. ‘Ben je dat vergeten?’
En toen herinnerde ik het me. In de Sovjet-Unie hoorden we over de ramp in Tsjernobyl twee dagen na de explosie in reactor 4.
Over de auteur
Sergey Maidukov is schrijver. Hij woont in Kyiv.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Het was een maandag, een werkdag. Het nieuws kwam niet uit kranten of van de radio. Het verspreidde zich als een gerucht; het woord ‘straling’ ging van mond tot mond in het grote kantoor van het mijnbouwconstructiebedrijf waar zo’n dertig mensen werkten.
De vrouw van een hooggeplaatste functionaris van de geheime dienst KGB werkte in ons ontwerpbureau. Na de lunch sprak ze met hem aan de telefoon, en ik zag de onrust op haar gezicht. ‘Sluit de ramen’, zei ze luid. ‘En bel naar huis, iedereen. Laat je kinderen deze dagen niet buiten spelen.’
Het afdelingshoofd zei dat we niet in paniek moesten raken. ‘Het is 600 kilometer van Tsjernobyl. Rustig aan. De wind waait ergens naar het noorden.’ (Radioactieve neerslag werd inderdaad in de eerste dagen vooral richting Scandinavië gedetecteerd. Om zeker te weten dat hij gelijk had, keek ik naar het avondnieuws. Er was niets alarmerends.
Dat was niet verrassend. De officiële media zwegen, en er waren geen andere informatiebronnen in de Sovjet-Unie. Mijn kinderen gingen zoals gewoonlijk wandelen en naar de kleuterschool. Mijn vrouw en ik lieten de ramen open en namen geen voorzorgsmaatregelen tegen straling. Iemand raadde me aan jodium in te slaan. Ik haalde mijn schouders op.
Twee dagen lang gingen de traditionele meidemonstraties – een van de belangrijkste Sovjetrituelen – door in het hele land. Honderdduizenden inwoners van Donetsk marcheerden over de hoofdstraat met spandoeken en vlaggen. Alles was zoals altijd, en de lucht was blauw. Eén detail viel me op: er stonden merkbaar minder partijleiders dan gewoonlijk op het podium op het Leninplein. Ik schonk er weinig aandacht aan.
Tsjernobyl was ergens ver weg. Ik dacht er nauwelijks aan.
Familieleden en buren bespraken het natuurlijk, maar het voelde onwerkelijk – als een ufo of de Bermudadriehoek. Televisie en pers verzekerden ons dat alles onder controle was bij de kerncentrale en dat de Partij alle nodige maatregelen had genomen. We hadden geen idee hoe de ramp in West-Europa werd ontvangen. Binnen een paar weken verdween Tsjernobyl naar de achtergrond.
Maar het bleef, onzichtbaar, onmerkbaar, dodelijk.
Half mei kondigde onze chef aan dat vijf medewerkers van onze afdeling naar Tsjernobyl zouden worden gestuurd voor ondersteunend werk. Dat was niet ongebruikelijk. Personeel van Sovjetbedrijven werd regelmatig uitgezonden om te helpen bij landbouw of bouw.
Ik herinner me dat ik het jammer vond dat ik niet op de lijst stond.
Een maand later ging een van hen voor een medisch onderzoek en kwam nooit meer terug op het werk. De anderen kwamen terug en hervatten hun werk. Ze zeiden dat ze in Tsjernobyl vooral gazons hadden afgegraven, bomen hadden gekapt en puin hadden afgevoerd. Ze kregen gasmaskers en beschermende pakken, maar die waren te zwaar en te warm om lang te dragen. Ze zagen er niet uit als helden. Geen van hen kreeg een onderscheiding, zelfs geen bonus.
Twee jaar later stond ik in een rij van 100 meter en kocht ik een extra fles cahors voor Zjenja. Dat was alles wat ik voor hem kon doen. De staat had meer kunnen doen. Dat deed hij niet. Het ging minder om geld dan om het erkennen van een mislukking. Pas jaren later, tegen het einde van de Sovjetperiode en na zijn instorting, werden de Tsjernobyl-liquidatoren officieel erkend.
Begin jaren negentig waren ongeveer 600 duizend mensen officieel als liquidator aangemerkt, hoewel velen meer door de zone gingen zonder ooit te worden geregistreerd.
Wat mij is bijgebleven, is niet alleen de ramp zelf, maar de stilte eromheen. In die zin is Tsjernobyl nooit echt geëindigd. Het bleef – als straling.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant