Op sociale media krijg ik weleens berichten van mij totaal onbekende Turkse Nederlanders die mijn voornaam als Turks herkennen. „Hoi Aylin”, is vaak de familiaire aanhef waarna onmiddellijk een verzoek volgt. Alsof ik een tante ben waarmee een bloedband bestaat. Dit vanzelfsprekende gevoel van solidariteit is binnen de Turkse zuil in Nederland zo diepgeworteld dat dus zelfs Turkse Nederlanders die ik niet ken menen mijn hulp te kunnen inroepen.
Ik kan me dus goed voorstellen hoe dat in Gorinchem is gegaan waar in specifieke wijken opvallend veel volmachten bleken te zijn afgegeven. Bij één stembureau stonden Turkse kiezers in de rij met elk twee volmachten in de hand. Stembiljet en paspoortkopie keurig bijeengehouden met een identiek paperclipje. Het leek georganiseerd en verliep in volle openheid. Twee raadsleden, Ali Kocak van Democraten Gorinchem en Ilhan Tekir van D66, kregen opvallend veel voorkeurstemmen. Na aangifte door burgemeester Reinie Melissant-Briene en een onderzoek bleek dat stempassen al decennia thuis worden opgehaald en dat daarvoor soms een tegenprestatie wordt gegeven. Een ‘gratis’ knipbeurt van de kapper in ruil voor het stembiljet; mij klinkt dat niet vreemd in de oren. Maar in Nederland is dat fraude en is dat strafbaar.
Het ligt voor de hand om de Turkse gemeenschap in Gorinchem scheef aan te kijken. Maar dat vertekent de realiteit. Bijvoorbeeld omdat, volgens de podcast van NRC Vandaag (16/4), bij ons het volmachtrecht wereldwijd het meest wordt gebruikt. Met andere woorden: het Turkse cliëntelisme tijdens verkiezingen wordt aangewakkerd door onze democratische traditie.
In mijn werk als headhunter zie ik duidelijk het verschil tussen Nederlandse Turken en de Turkse expats uit Istanbul die mij schrijven zoals bankiers uit Londen of Parijs dat doen, met een keurige aanhef, een duidelijke vraag over de arbeidsmarkt en een afsluiting waarbij ik me niet verplicht voel om te reageren. Dat is met de berichten uit Nederland wel anders. Die hebben naast dat familiaire iets dwingends, een impliciete verwachting dat je helpt, omdat je ‘van ons’ bent.
Tunahan Kuzu, de oprichter van DENK, is zo iemand. Hij probeerde tijdens Nederlandse verkiezingen vaak via Turkstalige media kiezers te bereiken, ook al spreekt hij halfbakken Turks. Die mediastrategie deed de wenkbrauwen fronsen: de Turkse identiteit gaat boven inhoudelijke standpunten. Wat in Gorinchem is gebeurd, lijkt een stap verder te gaan. Achter de oude vestingmuren werd niet alleen opgeroepen om te stemmen op de Turkse kandidaat maar was in de loop der tijd een onfrisse praktijk ontstaan van openlijk ronselen, soms zelfs in ruil voor een wederdienst. Hulpverleners en familie verleenden enthousiast hand- en spandiensten. Het was normaal geworden.
Nou is het lieflijke Gorinchem relatief klein. Er wonen nog geen 40.000 mensen. Maar hoe zou het zijn in Rotterdam, Amsterdam en Den Haag, waar partijen als DENK groot zijn geworden dankzij voorkeursstemmen uit sommige wijken? De Turkse gemeenschap is daar weliswaar minder hecht zodat de kiezersfraude minder zichtbaar is, maar waarom zou een dergelijk mechanisme in de Randstad niet werken?
Zo’n patroon waarbij moskeeën en verenigingen een belangrijke rol spelen binnen hechte gemeenschappen, is ook zichtbaar in landen als Duitsland. Loyaliteit en onderlinge verbondenheid spelen daarbij een rol. Er is bij verkiezingen daar geen hard bewijs voor fraude geleverd, zoals nu in Gorinchem wordt onderzocht, maar wel wordt in onderzoek en beleid gewezen op de manier waarop politiek, identiteit en gemeenschap met elkaar verweven raken. Dat roept de vraag op in hoeverre keuzes altijd volledig individueel tot stand komen, of ook worden beïnvloed door verwachtingen binnen netwerken.
De herstemming in Gorinchem is uitzonderlijk: de kiezer in Nederland gaat opnieuw naar het stemhokje na vermoedens van stembusfraude. Deze drastische maatregel nam de gealarmeerde gemeenteraad nadat ook hertelling de zorgen niet wegnam. Een relatief onschuldige vorm van Turkse solidariteit en zorg voor elkaar lijkt te zijn ontspoord in het ronselen van stemmen en politieke intriges. Volgende week houdt de vestingstad in Zuid-Holland dus opnieuw verkiezingen. Op een woensdag, midden in de meivakantie als veel kiezers van huis zijn. Wie dan toch zijn stem wil laten gelden heeft dan ironisch nog maar één mogelijkheid: een volmacht.