Bij het zien van Michael word je heen en weer geslingerd tussen heerlijke muzikale opwinding en afschuw over verhaallijnen die veel weg hebben van heiligverklaring en geschiedvervalsing. De biopic over de van kindermisbruik beschuldigde ‘King of Pop’ Michael Jackson eindigt met een gigantisch vraagteken.
is pop- en gamejournalist van de Volkskrant, met speciale aandacht voor de opkomst van artificiële intelligentie in de kunst.
Je zou willen dat het kon, dat de emotiecentra in je hersenen met schakelaars afgestemd konden worden. Dat je met verschillende blikken naar de film Michael kon kijken, desnoods twee keer achter elkaar.
Een keer met alleen die nostalgische muziekblik: vrijuit genieten van een van de grootste wonderen van de popmuziek, wiens muziek en hemelse choreografieën tot het allerhoogste culturele erfgoed behoren. Van de man aan wie iedereen wel een mooie, persoonlijke Michael-herinnering moet hebben, dwars door de generaties heen.
En dan nog eens, maar dan met de kennis van nu en dus de veroordelende blik. Met in je achterhoofd de aanklachten van de jonge mannen die Michael Jackson hebben beschuldigd van seksueel misbruik, dat zich zou hebben afgespeeld toen ze als kind bij hem logeerden en in zijn bed sliepen.
Deze beschuldigingen leidden in 2003 tot de arrestatie van Jackson, een nieuwsevenement dat de wereld destijds in een greep hield: de King of Pop, afgevoerd in een politiewagen met zwaailichten op het dak. Kijk je op deze manier naar Michael, dan doet de film pijn aan de ogen, vooral vanwege wat er níét in te zien is.
Maar nee, zo werkt het natuurlijk niet. Je kunt dat wat je nu eenmaal weet, en je bijbehorende oordeel, niet zomaar uit- of aanzetten. Je zult, in je omgang met de héle ‘MJ’, moeten leven met de ambivalentie, dat vervelende en soms ook een beetje laffe hinken op twee gedachten.
Allereerst bij het kijken naar deze ‘biografische’ film, die misschien niet zo biografisch is als de makers beweren. Maar ook in je hele relatie met de Jackson-erfenis; zijn glorieuze kindsterrendom als aanvoerder van de familieband The Jackson 5, en daarna de complete juwelendoos aan hits van MJ-solo.
Hoe ga je om met Billie Jean? Met Beat It, Smooth Criminal en Thriller, en natuurlijk met die dansmoves die nog altijd een stroomstoot door je lijf jagen als je er alleen maar naar kijkt op YouTube?
Het is een vraag die we ons de afgelopen jaren helaas vaker konden stellen, na aanklachten tegen muzikale helden als Sean Combs en R. Kelly, of Marilyn Manson, of Till Lindemann. De vraag ‘kun je de kunst scheiden van de maker?’ werd bijna sleets en vermoeiend, maar is eigenlijk nooit afdoende beantwoord. Misschien ook omdat het een persoonlijke zaak is en iedereen er zelf maar het beste van moet maken.
Maar de film over Jackson, die bedoeld lijkt als het begin van een definitieve rehabilitatie, dwingt ons er toch weer over na te denken. Hoe nu verder, met de grootste popster uit de geschiedenis? Kunnen we ná Michael dóór met Michael?
Twee weken geleden verscheen een onthullend stuk in het Amerikaanse filmblad Variety. Goed ingevoerde journalisten wisten te melden, op basis van bronnen op de set, dat een nogal gevoelig moment uit het leven van Michael Jackson op het allerlaatst uit het scenario was verwijderd.
In deze scène zou Jackson in een spiegel staren, met op de achtergrond het blinkende blauwe licht van politieauto’s. Waargebeurd: in 1993 werd een onderzoek ingesteld naar Jackson, na een eerste aanklacht over seksueel misbruik. De politie klopte aan bij huize Jackson. Vandaar die zwaailichten.
Het opmerkelijkste aan dit verhaal was niet eens dat een zo belangrijk moment uit het leven van Jackson uit zijn biografie was verwijderd. Veel frappanter was dat deze scène überhaupt in de film zat.
Want de biopic Michael, van regisseur Antoine Fuqua, is tot stand gekomen onder toeziend oog van de beheerders van de nalatenschap van de popster, de zogeheten Jackson Estate. De toezichthouders op het Jackson-erfgoed, inclusief betrokken familieleden, fungeerden als medeproducent van de film. Alles wat je in de film te zien krijgt, heeft dus de goedkeuring van wijlen Michael Jackson zelf.
Wat wilden de erfgoedbewakers eigenlijk met deze film? Het leek op voorhand nogal een waagstuk: een muzikale film maken over een leven dat veel meer dan muziek omvat. In de laatste decennia uit het leven van Jackson ging het zelden nog over zijn muziek, maar vooral over bizarre bijzaken en mogelijk dus zeer kwalijke kanten. Over verslaving aan pijnstillers. Over zijn kluizenaarsschap op zijn privépretpark Neverland. Over zijn fysieke transformaties en chirurgische ingrepen. En dus over dat allerergste: het – vermeende – seksueel misbruik van kinderen.
Het kon haast niet anders of al deze ellende zou buiten de film worden gehouden. Michael leek, gezien het samenstellende team, vooral bedoeld om de muzikale erfenis van de popster veilig te stellen. Om de muziek van Jackson weer in het volle daglicht te plaatsen, buiten de schaduw van de sinistere verhalen over wat zich – mogelijk – heeft afgespeeld op Neverland.
Zijn muziek was nooit echt weg. Michael Jackson staat gewoon op Spotify – streamingdiensten zijn sowieso vrij vergevingsgezind; de muziek van R. Kelly, die in 2021 werd veroordeeld tot een gevangenisstraf van 30 jaar wegens mensenhandel en misbruik, is ook volop beschikbaar. En wereldwijd draaien theaterproducties als MJ the Musical, vol hits en dansmoves.
Maar volgens de Britse krant Financial Times stopten grote bedrijven in de Verenigde Staten wel met het gebruiken van Jacksons muziek in reclamecampagnes na het verschijnen van de documentaire Leaving Neverland uit 2019, waarin twee mannen getuigen van seksueel misbruik.
Michael Jackson werd in 2005 door een jury vrijgesproken, bij de rechtszaak die volgde op de beroemde arrestatie die de mondiale roddelpers deed overkoken. Hij kon zich nooit verdedigen tegen latere aanklachten; Jackson overleed in 2009, na een fatale combinatie van pijnstillers en slaapmiddelen.
Maar de bewakers van zijn erfgoed – inclusief de zeer lucratieve auteursrechten – kunnen natuurlijk wél werken aan een rehabilitatie. En hoe kun je dat beter doen dan met een ‘biografische film’ waarin je aan de hand van de muziek door een artistiek leven fladdert, maar de ernstigste misstanden voor het gemak buiten beschouwing laat?
Waarom kennelijk dan toch die zwaailichtscène in Michael zat? Verwarrend. Volgens insiders, en het verhaal in Variety, moest de scène worden weggeknipt om ingewikkelde juridische redenen, maar vooral omdat in een schikking met een aanklager van Jackson was bepaald dat deze aanklager of zaak niet genoemd mocht worden.
Het roept veel vragen op. En ook na het zien van Michael blijf je in vertwijfeling achter. Want de film eindigt met een gigantisch vraagteken. Michael stopt op een hoogtepunt, zo ongeveer rond de release van het album Bad en dus in 1987. Inderdaad: comfortabel en veilig vóór de donkere Jacksonjaren. Vóór de zwaailichten.
Op het scherm verschijnt abrupt een tekst, nog voor de aftiteling: ‘Zijn verhaal gaat door.’ Ja, dat kun je wel zeggen. Maar gaat het ook door in deze film? In een vervolg, komt er een deel twee? En hoe gaat dat er dan uitzien? We weten het niet.
We moeten het dus doen met Michael: mógelijk deel één. En kijk je daar naar, dan word je wreed heen en weer geslingerd tussen heerlijke muzikale opwinding maar ook ergernis en afschuw, over verhaallijnen die veel weg hebben van heiligverklaring en geschiedvervalsing.
Ik geef toe: ik heb een paar keer met een kippenvel op de armen gezeten. Bijvoorbeeld bij de scène waarin Jackson voor het eerst zijn moonwalk aan de wereld laat zien. Lieve hemel, de moonwalk: veel monumentaler kan een menselijke lichaamsbeweging niet worden. Ik weet nog hoe ik zelf getuige was van die wereldpremière, niet live maar later, toen de Motown-galashow waarin Jackson zijn moonwalk dropte de wereld overging en ook voor mijn verbijsterde ogen belandde. Ik had nog nooit zoiets gaafs gezien en heb dat moonwalkfilmpje duizend keer bekeken op YouTube. Gewoon, als ik even blij wilde worden.
In Michael is die moonwalk-wereldpremière, voor de tv-show Motown 25: Yesterday, Today, Forever uit 1983, minutieus nagespeeld, als een historische heropvoering. Kippenvel, dus. Jaafar Jackson, de neef van Michael Jackson (en zoon van Jermaine) die de hoofdrol speelt, heeft zijn oom goed bestudeerd én in zijn lijf zitten.
Zijn vertolking van de verlegen, mensenschuwe Michael Jackson ontroert vaak. Ook als hij opbloeit en even uit zijn eenzaamheid ontsnapt, bijvoorbeeld als hij in een speelgoedwinkel tegen een groepje kinderen aanloopt en spontaan speelgoed begint uit te delen.
Jackson, de kindervriend.
En daar begint Michael natuurlijk ook ernstig te wringen. Want hier wordt misschien niet het – mogelijke – misbruikverhaal aangestipt, maar wel, heel subtiel, het échte verhaal volgens de Jackson Estate, dat zo verkeerd is begrepen.
Door zijn gewelddadige vader Joseph, die zijn zoon Michael zag als een kindster en kip met gouden eieren, werd de jonge Michael zijn jeugd afgepakt. Hij moest optreden met zijn broers, in The Jackson 5. Hij werd in een strak muzikaal regime gedwongen en kreeg klappen als hij zijn mond opentrok.
Michael, volgens Michael, was een slachtoffer, want hij mocht nooit een kind zijn. Daarom omringde hij zich op Neverland met kinderen, om iets van zijn verloren jeugdjaren en kinderlijke onschuld terug te winnen. We zien Jackson in de film als een soort jezusfiguur; een goede herder, die zich ook nog ontfermt over zieke kinderen.
Bij dit soort scènes wil je eigenlijk je handen voor je ogen slaan. Want uit bijvoorbeeld de twee maanden geleden verschenen documentaire Michael Jackson: The Trial stijgt een ander verhaal op over Jacksons omgang met kinderen. In deze serie, die werd uitgezonden op de Britse televisiezender Channel 4, vertellen vermeende slachtoffers verhalen die niemand naast zich neer kan leggen.
Wat moeten de slachtoffers doormaken, mochten ze ooit worden geconfronteerd met deze film, met de Jacksonversie van hun verhaal? Het kippenvel maakt hier plaats voor koude rillingen.
Lees ook onze recensie
Vader Joseph is de archetypische Disney-schurk in onvolledige film over The King of Pop.
Soms raken de twee werkelijkheden elkaar; die van de film Michael én die van de nieuwe documentaireserie, die duidelijk niet is goedgekeurd door de Jackson Estate. In Michael Jackson: The Trial hoor je de stem van Jackson, die werd opgenomen door zijn geestelijk adviseur, bij moeilijke gesprekken over Jacksons mentale nood.
Jackson vertelt over de mishandelingen door zijn vader, met die zachte, pijnlijk verlegen stem. En die klappen, met de riem van vader Joseph, zitten ook in de film, in vrijwel identieke vorm. Ja, denk je dan: Jackson was ook een slachtoffer. En bij deze scènes voel je ook weer die ontroering, het medelijden met de muziekgod. Michael is een emotionele flipperkast.
En in de film worden ook werkelijk belangrijke verhalen verteld, die bijna aan de geschiedschrijving waren ontsnapt.
In Michael proberen Jackson en zijn managers de videoclip bij het nummer Billie Jean uitgezonden te krijgen op de muziekzender MTV. Maar MTV wilde geen ‘zwarte muziek’, omdat de zender graag ‘wit’ wilde zijn. MTV ging uiteindelijk overstag omdat de platenmaatschappij dreigde alle muziek van de witte rockhelden terug te trekken van de zender.
Het is echt gebeurd – we hebben het gecheckt. En bij dit soort scènes besef je ook dat de erfenis van Jackson veel te groot is om uit de muziekgeschiedenis te verdwijnen.
Wat Jackson alleen al heeft betekend voor de emancipatie van de zwarte muziek, voor jongeren die eindelijk een zwarte popster een mainstream popgod zagen worden, is van onschatbare waarde. Het is goed dat Michael ons hier nog even fijntjes op wijst.
Misschien is dit de belangrijkste les die je kunt trekken uit Michael. Zijn muziek zit in de haarvaten van de muziekcultuur, is te goed en te groot om te verdwijnen of zich ook maar een beetje te laten wegpoetsen. Dat zal ook nooit gebeuren.
De verstokte fans, die sowieso altijd blijven geloven in Jacksons onschuld, zullen de film Michael inderdaad zien als die rehabilitatie, een reden om de zilveren handschoenen weer uit de kast te trekken en moonwalkend de straat op te gaan. Ze mogen weer laten zien dat ze Jackson-fan zijn, bij vele fanfeestjes rond de premières, de hele wereld rond.
Maar moeten wij, de kritische muziek- en filmvolgers die altijd maar heen en weer kaatsen tussen mitsen en maren, Michael beschouwen als een mislukking, omdat een onlosmakelijk deel van Jackson uit zijn biografie is verwijderd?
Dat kunnen we niet zeggen. Want mogelijk – en dat is het duivels slimme van de filmmakers én de erven Jackson – volgt dus nog dat tweede deel.
Maar of dat nu verschijnt of niet: het verhaal van Michael Jackson gaat – inderdaad – altijd door.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant