Oorlog in Iran Het bestand tussen de Verenigde Staten en Iran is verlengd, maar een duurzame oplossing is nog niet in zicht. Amnesty waarschuwde intussen dat andere landen moeten opstaan tegen de ‘roofzuchtige’ wereldorde.
Een inwoner van Teheran kijkt op 7 april uit het raam van zijn beschadigde huis na Israëlisch-Amerikaanse luchtaanvallen op de Iraanse hoofdstad.
Een jaar dat werd gekenmerkt door „roofzuchtige aanvallen op multilateralisme, internationaal recht en het maatschappelijk middenveld”. En voor welk doel? „Een racistische, patriarchale, ongelijke en tegen mensenrechten gekante orde.” Het was, aldus Amnesty International dinsdag, geen goed jaar voor de mensenrechten.
De waarschuwing van de mensenrechtenorganisatie komt op een moment dat het vuren in twee verknoopte oorlogen in het Midden-Oosten – in Iran en Libanon – tijdelijk gestaakt is. Dinsdagavond kondigde president Donald Trump aan dat het bestand verlengd wordt totdat het overleg met Iran is afgerond. Dat biedt enige hoop, al liggen de standpunten van beide landen nog ver uit elkaar.
Traditioneel wordt in oorlogssituaties gesproken van ‘oorlogsmist’ (fog of war): onzekerheid hoe je er op het slagveld voor staat in relatie tot de vijand. Columnist Gideon Rachman van de Financial Times sprak maandag van de fog of peace: er is wel een bestand, maar het wordt niet echt nageleefd en leidt evenmin tot duurzame vrede. Sinds de Israëlische vernietiging van Gaza is dit ‘tijdelijke staakt-het-vuren’ een bekend fenomeen.
Als Rachman zijn geld ergens op moet inzetten, is het toch op escalatie: zowel de VS als Iran lijken volgens hem te denken dat ze de tegenpartij als eerste kunnen laten bezwijken. „In de komende weken, en misschien wel maanden, zullen waarschijnlijk perioden van escalatie afgewisseld worden met perioden van overleg – waarbij de twee processen soms parallel aan elkaar lopen.”
Trump is een van de „vraatzuchtige roofdieren” die volgens secretaris-generaal Agnès Callamard van Amnesty in het afgelopen jaar „onrechtmatige prooien” buitgemaakt hebben. Net als de Russische president Vladimir Poetin en de Israëlische premier Benjamin Netanyahu voerde de Amerikaanse president zijn veroveringen, omwille van economische en politieke dominantie, uit „door middel van vernietiging, onderdrukking en geweld op massale schaal”, stelt Callamard.
President Donald Trump op 1 april tijdens een televisietoespraak over de oorlog in het Midden-Oosten vanuit het Witte Huis in Washington.
Trumps aanvalspartner Israël wordt evenmin door Amnesty gespaard. In een weinig eervolle alinea wordt geconstateerd dat Israël genocide heeft gepleegd, evenals meerdere oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid, tegen Palestijnen in Gaza. Ook eiste het „apartheidssysteem tegen alle Palestijnen” een zware tol, door middel van intensieve militaire operaties en een sterke toename van door de staat gesteund kolonistengeweld.
Ondanks massale protesten, constateert Amnesty, „slaagden de machtigste regeringen ter wereld er over het algemeen niet in om zinvolle actie te ondernemen om de genocide te stoppen of een einde te maken aan de onrechtmatige bezetting en apartheid van Israël”. Speciale aandacht besteedt het rapport aan landen die, ondanks alle oorlogsmisdaden die het land pleegt, nog altijd wapens naar Israël exporteren.
Ook de vijanden van de VS en Israël komen er in het rapport slecht van af. Zo krijgt Iran er onder meer van langs wegens het doden van duizenden demonstranten – „de grootste massamoord in de recente geschiedenis” van het land – en het opvoeren van het aantal executies. Hamas martelde demonstranten en executeerde tientallen vermeende collaborateurs met Israël.
Amnesty-baas Callamard constateert dat „een wereldwijde omgeving waarin primitieve wreedheid kan floreren” al lange tijd in de maak is. Maar in 2025, schrijft ze, werd er roekeloos brandstof op droog aanmaakhout gegoten. Er werden scherpe U-bochten genomen, weg van de internationale orde „die was ontworpen vanuit de as van de Holocaust en de totale verwoesting van wereldoorlogen”.
Callamard stelt dat de internationale, op regels gebaseerde wereldorde niet langer de belangen dient van de politiek en economisch machtigen en hun handlangers. „Zij willen ons nu doen geloven dat het slechts een hersenschim was, een aangename fictie die zijn doel heeft overleefd.”
Maar, zegt de Franse mensenrechtenexpert: het is niet aan degene die de belofte breekt om die belofte als een fantasie te bestempelen. Hun alternatieven zijn immers „zelfzuchtig”. Ze citeert de Amerikaanse minister Marco Rubio (Buitenlandse Zaken), die een visie tentoonspreidde van een westers verbond van christelijke volkeren, onder leiding van de VS, onbeschaamd en trots geworteld in een gemeenschappelijk erfgoed.
Dat erfgoed, zegt Callamard, bestaat ook uit „overheersing, kolonialisme, slavernij en genocide”. Het nieuwe, roofzuchtige systeem is maar al te bekend: gelijkheid en verzoening worden bespot, oorlog regeert, misdaden blijven onbestraft en inwoners van het Midden-Oosten worden opnieuw in een chaos gestort. De visie van Rubio is een visie op „ongebreidelde hegemonie, op een wereld zonder moreel kompas”, aldus de Amnesty-baas.
Terwijl de onderhandelingen tussen de VS en Iran weinig opleveren en de Straat van Hormuz nog altijd geblokkeerd is, kijkt de wereld toe. Pakistan doet manhaftige bemiddelingspogingen, maar de rest van de wereld lijkt niet bij machte om hervatting van de oorlog tegen te gaan.
Volgens Amnesty International is er voor een ommekeer meer verzet van andere landen tegen de roofzuchtige orde nodig. Vorig jaar, aldus het rapport, vonden maar weinig staten de moed om zich uit te spreken. In plaats van de roofdieren met hun gedrag te confronteren, kozen de meeste regeringen voor verzoening, of ze probeerden de roofdieren zelfs na te bootsen.
Begin 2026 leken sommige Europese staten de risico’s beter te beseffen, aldus de mensenrechtenorganisatie, door te weigeren zich aan te sluiten bij de onwettige Amerikaanse en Israëlische aanvallen op Iran. Toch kan Europa meer doen: zo kan het zich meer uitspreken vóór het internationaal recht en mensenrechten. Daarbij kan het een voorbeeld nemen aan Spanje, dat de afbraak van normen volgens Amnesty wél consequent veroordeelde.
Rook stijgt op na een Amerikaans-Israëlische aanval op de Iraanse hoofdstad Teheran, 7 april.