Deense Gettowet Bewoners van de Kopenhaagse wijk Mjølnerparken werden door de overheid uit hun huizen gezet, omdat ze in een ‘ruig getto’ zouden wonen. Dat Deense woonbeleid is „potentieel onwettig”, oordeelde het Europese Hof van Justitie. „Het is maar afwachten of de Deense overheid zich wat van deze uitspraak gaat aantrekken.”
De Kopenhaagse wijk Mjølnerparken werd in 2018 bestempeld tot 'gettowijk', waardoor meer dan duizend bewoners hun huis kwijtraakten.
Het is koud, nat en stil in de Kopenhaagse wijk Mjølnerparken. Studenten zoeken beschutting in het gloednieuwe spelletjescafé op de hoek en drinken matcha lattes in een koffiebar verderop. Langs de wijk slingert een fietspad met schilderingen op het asfalt. Mjølnerparken ligt in het district Nørrebro, in 2022 door Time Magazine verkozen tot „’s werelds coolste buurt”.
Een vrouw duwt gehaast haar kinderwagen het portiek van een flatgebouw in. Op de voordeur hangt een gedateerd A4’tje: een uitnodiging aan alle Mjølnerparkers om bijgepraat te worden over een voor hen belangrijke uitspraak van het Hof van Justitie van de Europese Unie in Luxemburg. „Er is koffie en thee, en iedereen is welkom. Neem gerust een buur mee”. Was getekend: Muhammad Aslam, voorzitter van de bewonerscommissie.
„Een cadeautje”, noemt Aslam die uitspraak van het Hof van Justitie. De kleine man met grijze baard, vriendelijke bruine ogen en zachte stem nipt van zijn thee in een kantoortje waar de bewonerscommissie de afgelopen jaren veel tijd doorbracht. Het harde werk heeft enigszins geloond, want de inwoners van Mjølnerparken vonden na een jarenlange juridische strijd tegen de Deense overheid afgelopen winter gehoor bij de Europese rechter.
Muhammad Aslam in zijn tijdelijke studentenwoning. Hij moest vertrekken uit zijn huis in ‘gettowijk’ Mjølnerparken.
Die overheid, zo oordeelde het Hof van Justitie, voert al jaren woonbeleid uit dat „potentieel onwettig” is volgens de Europese Richtlijn inzake gelijkheid van ras en etniciteit. Aslam, meer dan duizend van zijn buurtgenoten en nog eens duizenden Denen in de rest van het land raakten daardoor hun huis kwijt – en dat was mogelijk onterecht.
Een definitief oordeel velde het Europees Hof van Justitie niet, ze verwees de gedupeerde inwoners terug naar de Deense rechter. Die moet beslissen of de overheid inwoners ongelijk behandelt op basis van hun etniciteit. „Het is maar afwachten of de overheid zich wat van deze uitspraak gaat aantrekken”, zegt Aslam. „Vooralsnog gaan ze er gewoon mee door.”
Mjølnerparken vormde de afgelopen jaren het toneel van een omstreden wettenpakket dat de Deense overheid in 2018 invoerde om „de integratie te bevorderen” in tientallen Deense wijken. In die wijken gelden andere regels dan in de rest van het land. Zo worden delicten tot wel twee keer zwaarder bestraft en moeten kinderen wier ouders niet in Denemarken geboren zijn vanaf hun eerste levensjaar 25 uur per week speciale programma’s volgen waarin „Deense waarden” worden bijgebracht: taallessen en onderwijs over christelijke feestdagen en democratie. Het gaat om buurten waar de gemiddelde inkomens en het opleidingsniveau van de bewoners laag zijn en de werkloosheid en criminaliteitscijfers juist hoog.
Doorslaggevend is de oververtegenwoordiging van mensen met een niet-westerse migratieachtergrond: scoort een wijk slecht op alle bovengenoemde criteria, maar heeft minder dan de helft van de inwoners een niet-westerse komaf, dan gaat het om een „kwetsbare wijk”. Is dat niet het geval, dan krijgt de buurt het stempel „getto” of „parallelle samenleving”. Als die situatie bij het ingaan van de wetgeving al vijf jaar of langer aan die criteria voldoet, wordt het zelfs een „ruig getto” – een label dat ook voor Mjølnerparken gold vanaf het moment dat de wetgeving van kracht werd.
De woningbouwverenigingen in deze wijken hebben volgens de gettowetten óók een duidelijke verplichting: van het complete aanbod van sociale huurwoningen mag in ruige getto’s maar 40 procent overeind blijven. De rest moet worden verkocht of gesloopt, om er vrije sectorappartementen voor in de plaats te zetten. In de praktijk moeten bewoners daardoor gedwongen hun huizen uit.
De Deense overheid heeft laten weten de uitspraak van het Hof van Justitie „te zullen bestuderen”, maar vlak daarna sommeerde de Deense minister van Volkshuisvesting gemeenten wel voorlopig door te gaan met het woonbeleid. Eind 2024, toen de zaak al op Europees niveau in behandeling was, benadrukte zij nog vol trots dat de gettowetgeving „werkt”, omdat het aantal wijken op de gettolijst was geslonken van negentien naar twaalf. „Ons doel is dat Denemarken over vijf jaar vrij zal zijn van parallelle samenlevingen. Daarom is het belangrijk dat we met deze plannen door blijven gaan.”
Aslam weet het nog precies. Op de avond van 1 maart 2018 kreeg hij een telefoontje van een Deense journalist die op een persbericht op de overheidswebsite was gestuit: de volgende dag zou een groep van acht ministers, inclusief de premier, naar de wijk komen om een landelijk plan te lanceren: „een Denemarken zonder parallelle samenlevingen: geen getto’s meer in 2030″. Genodigden waren niet de bewoners, over wie het ging, maar de landelijke pers en woningbouwverenigingen. „Die avond hebben we posters afgedrukt en in de wijk opgehangen, met de oproep om de volgende ochtend te komen protesteren”, zegt Aslam.
Wat de plannen concreet zouden behelzen voor de inwoners van Mjølnerparken, hoorden ze pas ruim een jaar later: alle bewoners van „blok 2 en blok 3” zouden hun woning verliezen. Ook Aslam woonde in het desbetreffende huizenblok. Drie jaar later verschenen orders tot vertrek in de brievenbussen. Bewoners kregen drie maanden de tijd om te vertrekken. „Wie zich als eerste meldde bij de woningbouwvereniging, werd de beste vervangende woning beloofd”, zegt Majken Felle. Ze is medebestuurslid van de bewonerscommissie en werd zelf ook uit haar huis gezet.
Majken Felle in haar voormalige buurt Mjølnerparken.
Felle praat snel en met veel armbewegingen. Samen met tien andere Mjølnerparkers gingen zij en Aslam in 2020 de strijd aan met de Deense overheid. Vlak daarna verwierpen ook De Raad van Europa en de Verenigde Naties het Deense beleid. Drie mensenrechtenrapporteurs van de VN hadden de Denen met klem opgeroepen om de verkoop van de woningen te staken en een rechterlijke uitspraak af te wachten, omdat het wettenpakket in strijd zou zijn met verdragen voor de rechten van de mens. De zaak Mjølnerparken werd in eerste instantie behandeld door een rechtbank in Denemarken, maar die verwees de bewoners door naar het Hof van Justitie van de Europese Unie, om te kunnen vaststellen of de gettowetten inderdaad in strijd zijn met Europese verdragen tegen discriminatie op basis van etniciteit.
Samen staan Aslam en Felle al jaren buitenlandse pers te woord over wat hen en hun buurtgenoten overkwam: hij, de man die op zijn zevende naar Denemarken kwam en al sinds de jaren tachtig in Mjølnerparken woont. En zij, de geboren en getogen Deense docent die er in 2014 kwam wonen. Allebei zijn ze gedupeerd door dezelfde wetgeving.
„Het fundament waarop deze wetgeving is gebaseerd, is discriminerend omdat het etniciteit en afkomst als criterium neemt om een wijk het stempel getto te geven. Alle bewoners die hun huizen uit moeten, ongeacht hun afkomst, zijn daar de dupe van”, zegt Susheela Math in een videogesprek. Ze is mensenrechtenadvocaat voor de Open Society Foundation, de ngo die de bewoners van Mjølnerparken bijstaat in hun juridische strijd. De gettowetten lijken op het eerste gezicht een onderdeel van het harde immigratiebeleid waar Denemarken wereldwijd om bekendstaat, „maar dat is een grote misvatting”, zegt Math. „De maatregel raakt juist Deense staatsburgers. Volgens de gettowetten kan de plek waar je ouders geboren zijn al bepalen of jij een niet-westerse achtergrond hebt.”
Zo kan het dat de vier in Denemarken geboren en universitair opgeleide kinderen van Aslam in de statistieken beschouwd worden als onderdeel van een probleem. In 2018 kreeg 80 procent van alle inwoners van Mjølnerparken het stempel ‘niet-westerse komaf’. Overigens geldt dat niet-westerse stempel niet voor mensen uit bijvoorbeeld Australië en Nieuw-Zeeland. Critici zien dat „niet-westers” in de praktijk neerkomt op niet-wit of islamitisch.
Aslam woont al in Mjølnerparken sinds de wijk halverwege de jaren tachtig werd opgericht. „De mensen hielpen elkaar, keken naar elkaar om”, zegt hij. „We pasten op elkaars kinderen, droegen boodschappen naar boven voor de buurvrouw.” Maar wie informatie zoekt over de wijk, komt ook krantenkoppen tegen over jeugdcriminaliteit, brandstichting in garageboxen en een beruchte bende.
Felle zucht. Het zijn verhalen, zegt ze, die in de Deense pers altijd groot worden uitgemeten, waardoor veel inwoners van Kopenhagen een karikaturaal beeld hebben van Mjølnerparken. „De wijk zal erop vooruit gaan met iemand zoals jij”, zeiden vrienden goedbedoeld toen ze besloot naar Mjølnerparken te verhuizen. „Iemand zoals jij”, zegt ze vol walging. „Ik dacht: heb je eigenlijk wel door dat je iets heel racistisch zegt over de mensen naast wie ik straks ga wonen?” Voordat ze verhuisde, was Felle nog nooit in de wijk geweest. „Maar ik kon nooit écht geloven dat het zo erg was als de media deden voorkomen. Toen ik ging kijken bleek er inderdaad niets van te kloppen. Ik woonde hier vijf jaar met heel veel plezier en vond het vreselijk om weg te moeten.”
Binnentuin in de wijk Mjølnerparken die inzet is geworden van een juridische strijd over de ‘getto-aanpak’ van de Deense overheid.
Felle is steeds terughoudender geworden om met Deense journalisten te praten over wat haar en haar buurtgenoten is aangedaan. „Hier stellen de meeste journalisten geen enkele kritische vraag over alle discriminerende aannames die ten grondslag liggen aan deze wetgeving. Ze nemen klakkeloos aan dat het hier wel om een probleemwijk zal gaan, net als in al die andere wijken die tot getto zijn bestempeld. Het zegt alles over hoe er door veel Deense media tegen mensen met een migratieachtergrond aangekeken wordt.”
Toen de bewoners van Mjølnerparken hun situatie uitlegden aan Math, wist de advocaat dat ze een zaak te pakken had die staat voor iets groters. „De Deense overheid stereotypeert en problematiseert alle mensen met niet-westerse voorouders door te zeggen: in hún cultuur worden de Deense waarden niet omarmd”, zegt ze. „Onze teams voor raciale gelijkheid zien al meer dan tien jaar een trend van nationale overheden die specifieke wijken en regio’s aanpakken onder het mom van ‘onveilige buurten’ of het beschermen van ‘de publieke veiligheid’.”
In Tsjechië werden in 2017 bijvoorbeeld „uitkeringsvrije zones” ingesteld: wijken waar kwetsbare bewoners – voornamelijk Roma – geen aanspraak meer konden maken op huurtoeslag, zodat ze hun woning niet meer konden betalen. Ongrondwettig, oordeelde het Tsjechische Constitutionele Hof in 2021. In Nederland werd in datzelfde jaar de Rotterdamwet ingevoerd: mensen met een laag inkomen of een uitkering kunnen worden geweerd uit bepaalde wijken. Ook die wet werd door een bewoner aangevochten bij het Europees Hof, maar is nog steeds van kracht. De Zweedse sociaaldemocraten uitten in 2024 hun interesse in de Deense gettowetten.
„We zijn blij met de uitspraak van het Hof, maar voor de bewoners van Mjølnerparken is het ook een frustrerend proces”, zegt Math. „Tot nu toe kregen zij in iedere stap van dit jarenlange juridische proces het recht aan hun kant, maar hun woning krijgen ze er niet mee terug.”
Aslam loopt nog dagelijks langs zijn oude huis. „Het is moeilijk te accepteren dat we daar onterecht zijn uitgezet”, zegt hij, „want we hebben níets verkeerd gedaan”. Felle is weliswaar gedupeerd, maar weet dat ze als witte hoogopgeleide vrouw nooit het doelwit was van deze maatregel. Ze schaamt zich voor haar land, zegt ze. „Denemarken is altijd de eerste om met het belerende vingertje naar andere landen te wijzen, omdat ze zich niet aan de mensenrechten houden. We zijn het braafste jongetje van de klas en veel Europese landen zien ons als voorbeeld. Maar de gettowetten zijn mainstream gedachtegoed in Denemarken, het is sociaaldemocratisch beleid.”
Via de Deense rechter hopen de bewoners te horen te krijgen dat ze het slachtoffer werden van discriminatie, maar tot die tijd verandert de conclusie van het Hof van Justitie niets aan hun situatie. Aslam woont al drie jaar in een ‘tijdelijke’ woning – een eenkamerstudio bedoeld voor studenten. „Maar deze zaak is ook een belangrijke principekwestie”, zegt Felle. „We vechten voor onze wijk en onze medebewoners, voor de plek waar we van houden, maar ook voor het grotere plaatje: gerechtigheid in onze samenleving.”