Journalist en radiomaker Jan Donkers vond schrijven over muziek ingewikkeld, liever liet hij gewoon horen wat hij mooi vond. Dat deed hij een halve eeuw lang, met een van de mooiste radiostemmen denkbaar en een smaak die meeging met de tijd.
schrijft voor de Volkskrant over popmuziek en jazz.
Het woord missionaris had hij vast verafschuwd en allergisch was hij ook voor de term americana. Toch zal schrijver, journalist en radiomaker Jan Donkers, die zaterdagnacht op 82-jarige leeftijd in zijn woonplaats Amsterdam overleed, vooral worden herinnerd als pleitbezorger van op Amerikaanse leest geschoeide rock-’n-roll en aanverwante genres.
Diverse generaties popliefhebbers groeiden op met muziek waarvoor Donkers zich sterk maakte in de radioprogramma’s die hij in de jaren zeventig en tachtig maakte voor de VPRO. Buiten de VS nog betrekkelijk onbekende artiesten als Gram Parsons, Ry Cooder, Bonnie Raitt, Steve Earle en David Olney kregen in programma’s als Amigos de Musica (1976-1979) en Gonzo Radio (1984-1988) een breder gehoor.
Voor velen was de muziek die hij liet horen smaakbepalend, maar zelf zei hij eens dat een goede radiomaker zich vooral onderscheidde door de muziek die hij níét draaide. Hij verafschuwde de stemmen van Bono, Freddie Mercury en Morrissey en noemde Nina Hagen een ‘zingende natuurramp’. Geen probleem, er bleef genoeg moois over, zoals de nieuwe Steve Earle of Chuck Prophet, daar kon hij zijn zendtijd beter mee vullen.
Donkers, die was gezegend met een van de mooiste radiostemmen denkbaar, was eind jaren zestig bij de VPRO gekomen. Hij had sociologie gestudeerd, was redacteur van het studententijdschrift Propria Cures geweest en werd in 1966 gevraagd om voor de Volkskrant over popmuziek te schrijven. Hij was daarmee een van de grondleggers van de Nederlandse popjournalistiek.
De krant ruilde hij twee jaar later in voor de radio, maar hij zou zijn hele leven lang over popmuziek blijven schrijven, getuige diverse enthousiasmerende boeken als Mijn muziek (2006) en Forty Tracks (2022).
Maar al in 1970 publiceerde hij in het undergroundtijdschrift Aloha het artikel Schrijven over rock: wat een ellende!, waarin hij aangaf zo zijn twijfels te hebben over deze discipline. Liever liet hij aan iedereen horen wat hij mooi vond, en dat deed hij zo’n vijftig jaar lang.
Eerst voor de VPRO, waar hij voor de radio ook reisdocumentaires maakte, en eenmaal gepensioneerd voor Rob Stenders’ KX Radio, 40Up en NH Gooi.
Dat Donkers tot zijn 80ste radio bleef maken, was niet omdat omdat hij zichzelf graag hoorde praten, maar omdat hij nieuwe muzikale ontdekkingen graag wilde delen. Dat missionarissengedrag kenmerkte hem, ook als boekenrecensent van vooral Amerikaanse literatuur voor de NRC. Zoals je een Neil Young-plaat pas ging kopen als Donkers er zijn goedkeuringsstempel op had gegeven, wilde je altijd eerst even weten wat hij van de nieuwe Philip Roth vond voor je naar de boekhandel ging.
Jan Donkers was al een groot kenner van de Verenigde Staten vóórdat iedereen die er weleens een stukje over schreef als ‘Amerikakenner’ aan de talkshows kon aanschuiven. Al in zijn eerste non-fictiebundel Amerika, Amerika (1982) toonde hij zijn veelzijdige interesses met reisverhalen naast reportages over door hem bewonderde honkballers, schrijvers (Hunter S. Thompson, van wie hij de bijnaam Gonzo had geleend) en een van zijn pophelden, Gram Parsons.
‘Ik denk dat mijn liefde voor dit land eigenlijk begonnen is in de vroege jaren zestig, toen ik elke avond tot diep in de nacht naar Radio Luxemburg lag te luisteren’, schreef hij in Amerika, Amerika. Hier hoorde hij voor het eerst Sam Cooke, Gene Chandler en The Drifters, muziek die hij nog decennia later aan anderen zou doorgeven.
Maar anders dan generatiegenoten bij de VPRO als Wim Noordhoek en Rik Zaal haakte hij niet af bij nieuwe ontwikkelingen in de popmuziek. Gevraagd naar zijn favoriete band noemde hij de Ramones en in 1985 ontpopte hij zich als apologeet voor de oorverdovende feedbackgitaren van het nota bene Britse The Jesus and Mary Chain.
Toch had hij ook toen al die twijfels: kan dat wel, een man van middelbare leeftijd die zich zo sterk maakt voor rock-’n-roll? Hij was opgegroeid met het allang weerlegde, maar in de jaren zestig nog gangbare idee dat popmuziek iets was dat specifiek aan de jeugd toebehoorde.
In 1988 nam hij afscheid van de popzender Radio 3, om zich te gaan richten op reisreportages, boeken en recensies. Het is nu moeilijk voorstelbaar dat iemand van 45 zich te oud vond om op de radio popmuziek te draaien. Tijdens de laatste uitzending van Gonzo Radio klonken mooie woorden van dankbare bekende en minder bekende luisteraars. Kees van Kooten had een anagram van Donkers’ naam bedacht: Dank je snor.
Maar tussen alle andere werkzaamheden door kon je hem met zijn sonore stem nog jarenlang zijn favoriete muziek horen aankondigen, eerst nog op andere VPRO-kanalen, later elders. Zijn interesse in popmuziek verdampte nooit. Je kwam hem tegen bij concerten, meestal met zijn vriendin Anneke Zwetsloot, met wie hij al sinds 1994 samen was.
Onvergetelijk was de ontmoeting op showcasefestival South By Southwest (SXSW) in Austin, Texas in 1998. Tijdens een autorit terug van een barbecue ergens buiten de stad vertelde Jan over zijn enthousiasme voor de band Slobberbone. Zijn zoon Sander had ze net gefilmd, thuis in Denton, Texas. Sander was nu ook onderweg naar SXSW.
Hij vertelde het met trots. Niet zozeer omdat zijn zoon nu in zijn voetsporen ook voor de VPRO een televisiedocumentaire had gemaakt. Maar omdat Sander die band minstens zo goed vond als hijzelf. Niks geen generatiekloof, goede popmuziek is voor alle leeftijden. Een opvatting die Jan Donkers als geen ander belichaamde.
Van Sam Cooke was in 1985 nauwelijks iets verkrijgbaar. Alleen daarom al was het mooi dat Donkers in dat jaar op de radio een nieuw gevonden, intens rauwe liveopname uit 1963 liet horen.
Een van de mooiste reportages van Jan Donkers is die over countryrocklegende Gram Parsons (1946-1973), voor het eerst gebundeld als Gram Parsons’ laatste woorden in Donkers’ boek Amerika, Amerika.
Jan Donkers kondigde de Texaanse alt.countryband Slobberbone rond zanger Brent Best altijd aan als de ‘mighty Slobberbone’. Toch gingen ze in 2005, zonder al te grote successen, uit elkaar.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant