Montenegro is de onbetwiste koploper in de race naar het EU-lidmaatschap. Toetreding wordt door beide partijen van groot economisch en strategisch belang geacht. Critici waarschuwen echter dat de Europese Commissie wel heel veel door de vingers ziet om een snelle uitbreiding mogelijk te maken.
is buitenlandredacteur van de Volkskrant. Ze schrijft over het Middellandse Zeegebied en migratie.
Hoe heet het beeldje van een plassend jongetje dat in Brussel staat? Welk Europees land heeft het oudste volkslied? Hoe heet de Eurocommissaris die gaat over uitbreiding?
In een bierhuis in Bijelo Polje, een stadje in het bergachtige noorden van Montenegro, hebben zich elf teams verzameld. Ze doen mee aan een pubquiz die wordt georganiseerd door de ambassade van de Europese Unie en het ministerie voor Europese Zaken in Montenegro.
Het doel van de avond is om het enthousiasme over de EU aan te wakkeren, en dat lijkt te lukken. De deelnemers vertellen geestdriftig dat zoiets als een pubquiz nog nóóit is voorgekomen in hun afgelegen stad.
Jusuf Mesic (17), Amin Becirovic (16) en Eman Salkovic (16) – enkelen van de jongste aanwezigen – hebben nu al zin om gemakkelijker door de 27 EU-landen te kunnen reizen, of er zelfs langere tijd te verblijven, als hun land straks bij de EU hoort. ‘En misschien wordt alles hier in Montenegro straks moderner’, fantaseren ze. ‘De straten, de scholen, de gezondheidszorg. Dankzij de EU-fondsen.’
Aan het belendende tafeltje stopt Ajan Mucevic (46), directeur van een plaatselijke basisschool, opzichtig een briefje van 50 euro bij zijn antwoordformulier. Een knipoog naar de corruptie die in Montenegro bepaald nog niet is uitgebannen. Ook hij is groot voorstander van Montenegro in de EU. ‘Ik wil dat mijn dochter kan reizen, blij kan zijn, normaal kan zijn’, zegt hij. ‘En zelf wil ik ook niet meer in afzondering leven.’
Montenegro was gedurende een groot deel van de vorige eeuw communistisch, als onderdeel van Joegoslavië. In 2006 werd het onafhankelijk en daarna werd het Balkanland jarenlang geregeerd door één man, Milo Djukanovic. De EU leek deze ‘stabilocratie’ stilzwijgend te accepteren: er was weliswaar weinig democratische vooruitgang, maar in elk geval stabiliteit.
Sinds in 2023 de pro-Europese politicus Milojko Spajic aantrad als premier, waait er een andere wind door het land. Montenegro wil bij de Europese Unie en wordt er met open armen ontvangen. Het land, dat al sinds 2012 onderhandelt over het EU-lidmaatschap, voert als slogan ‘28 by 28’. Oftewel: Montenegro wil in 2028 de 28ste lidstaat worden.
Als dat lukt, zou het een belangrijk keerpunt zijn. Het laatste toetredende land was Kroatië, in 2013. Daarna laste Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker een pauze in. De EU zou eerst de komst van een hele reeks voornamelijk Oost-Europese landen moeten ‘verwerken’, aldus Juncker.
De houding van Brussel veranderde echter drastisch door de Russische invasie in Oekraïne, begin 2022. Ineens voelde men de noodzaak om de landen op de Westelijke Balkan in het Europese kamp te trekken.
‘Het werd ons duidelijk dat we, in geopolitiek opzicht, geen leegte kunnen toestaan in onze onmiddellijke nabijheid’, zegt Johann Sattler (57), EU-ambassadeur in Montenegro, tijdens een interview in zijn werkkamer in Podgorica. ‘Want zo’n leegte blijft in de huidige wereld nooit lang bestaan. Dan komt er iemand anders om die in te vullen.’
Rusland, bijvoorbeeld? ‘Ja, maar niet alleen Rusland. Er zijn ook andere actoren actief op de Balkan.’ China, de Golfstaten, de VS en Turkije: allemaal laten ze zich hier zien.
Sattler, een van oorsprong Oostenrijkse diplomaat, benadrukt dat ieder land natuurlijk zijn ‘huiswerk’ moet doen om bij de EU te komen. Montenegro is daar voortvarend mee bezig. Het land sluit het ene na het andere onderhandelingshoofdstuk, waarin de eisen staan om te kunnen toetreden tot de EU: inmiddels staat de telling op 14 van de 33.
Doel is om nog voor het einde van het jaar álle hoofdstukken af te ronden. Marta Kos, Eurocommissaris van Uitbreiding, oordeelde eind vorig jaar dat Montenegro ‘op koers ligt om deze ambitieuze doelstelling te halen’.
Elders in Podgorica, een hoofdstad die een haast dorpse indruk maakt, toont ook Maida Gorcevic zich optimistisch. ‘Montenegro kan een zoet hapje zijn voor de EU, als het gaat om uitbreiding’, zegt de 38-jarige minister van Europese Zaken met een glimlach. ‘We volgen al voor 100 procent het buitenlandse veiligheidsbeleid van de EU. We zijn al Navo-lid. En we gebruiken al de euro.’
‘Door de toetreding van Montenegro kan er ook in andere landen op de Westelijke Balkan nieuwe energie komen om te streven naar het EU-lidmaatschap’, benadrukt Gorcevic.
Hoewel de politieke belangen dus groot zijn, is het uitgangspunt ‘een op verdiensten gebaseerde benadering’, aldus de minister. ‘We willen alles volgens het boekje doen.’
Het lijkt voor een land als Montenegro (ongeveer 620 duizend inwoners) een hele opgave om alle EU-wetgeving uit te voeren, al was het maar vanwege de geringe omvang van de betrokken ministeries. Het ministerie van Europese Zaken huist samen met het ministerie van Justitie in een enigszins haveloos pand van zes verdiepingen. Van de toiletten ligt één pot omgekeerd op de grond, de andere is ronduit smerig. Ter vergelijking: het Nederlandse ministerie van Justitie bezet een moderne kantoortoren van maar liefst 39 verdiepingen.
Gorcevic, wier verzorgde voorkomen een scherp contrast vormt met het gebouw, is zich ervan bewust dat Montenegro nog een aantal obstakels heeft te overwinnen. Een van de heikelste punten is het ‘trackrecord’ dat Montenegro dient op te bouwen van veroordelingen voor corruptie – nadrukkelijk ook in de hoogste bestuurslagen – en georganiseerde misdaad. ‘Mensen achter de tralies’, in de woorden van EU-ambassadeur Sattler.
Volgens Gorcevic doet de Montenegrijnse regering er alles aan om de rechtspraak onafhankelijk zijn werk te laten doen. Zo zijn de salarissen van rechters onlangs met 30 procent opgetrokken, zodat ze autonomer kunnen opereren.
Verder probeert de regering corruptie uit te bannen door zelf het goede voorbeeld te geven. ‘De nieuwe generatie politici zit er niet om familieleden, vrienden of partijgenoten aan te stellen’, aldus de minister.
Toch is de stemming in de trein van Podgorica naar Bijelo Polje niet unaniem positief. De trein vertrekt aan het begin van de avond van een opvallend rustig station. Een vader leert zijn dochtertje ongestoord fietsen op een van de lege perrons.
‘Nee, ik vind het geen goed idee om lid te worden van de EU’, zegt Olja Tomovic (49), die op weg is naar Bijelo Polje, waar ze werkt bij de benzinepomp. ‘We hebben een andere cultuur dan de EU-landen.’
Wat bedoelt ze precies? ‘De mensen hebben hier geleerd, gedurende tientallen jaren, om dingen onderling te regelen. Ik ken jou, jij kent mij, en zo kun je bijvoorbeeld aan een baan komen. We kunnen niet ineens gaan leven op de Europese manier.’
Tomovic heeft een aantal jaar in Denemarken gewoond. ‘Daar was de mentaliteit heel anders. Veel meer orde. Wij moeten eerst maar eens leren ons afval te scheiden, in plaats van alles in de rivier te gooien.’
Terwijl er buiten een totale duisternis heerst, kruipt de trein langzaam voort. Het spoor en de trein zelf stammen nog uit de communistische tijd – vanwege een gebrek aan onderhoud is de snelheid beperkt. Onlangs schonk de EU een gloednieuwe, felgroene trein, maar die is niet in gebruik. Volgens de conducteur is de oude trein met zijn behaaglijk warme zespersoonscoupés comfortabeler op de lange trajecten.
De scepsis van deze treinpassagiers staat niet op zichzelf. In haar kantoor met uitzicht over Podgorica pakt Daliborka Uljarevic (51) de laatste opiniepeilingen van het Centre for Civic Education erbij, de organisatie waarvan zij de directeur is.
‘Kijk, je ziet dat de steun voor de EU flink is gedaald’, wijst ze. ‘Waar eerder nog rond de 80 procent van de Montenegrijnen de EU een warm hart toedroeg, is dat nu 60 procent. En ik heb wel een vermoeden hoe dat komt.’
De kern, zegt Uljarevic, is dat de Europese Commissie veel van wat de Montenegrijnse regering doet door de vingers ziet – ook als dat regelrecht tegen de Europese principes ingaat.
Neem om te beginnen – daar is het weer – het befaamde trackrecord van veroordelingen voor corruptie en zware misdaad. ‘We zouden dat trackrecord in deze fase van de onderhandelingen wel moeten hebben’, zegt Uljarevic. ‘De hoofdaanklager van het land zit inmiddels vier jaar op zijn stoel. Maar in al die tijd is er geen enkele finale veroordeling geweest voor de georganiseerde misdaad of corruptie op hoog niveau. De EU zou duidelijk moeten maken dat de tijd van simuleren voorbij is.’
Waarom kosten deze veroordelingen Montenegro zo’n moeite? Volgens Uljarevic heeft zowel de huidige als de vorige regeringspartij banden met de georganiseerde misdaad, zij het met een andere clan. ‘De meeste politieke partijen zijn van hen afhankelijk, bijvoorbeeld voor hun financiering.’
Vervolgingen voor corruptie zijn er wel. ‘Maar de focus ligt volledig op ambtenaren die in functie waren voor 2020 (de tijd waarin de Democratische Partij van Socialisten aan de macht was, red.). Heeft er in de afgelopen zes jaar dan niemand meer iets misdaan?’ Ze laat weer een grafiek zien: in geen enkele organisatie in Montenegro is het vertrouwen zo laag als in de rechtspraak.
Zo gaat Uljarevic door, een uur, anderhalf uur. Ze vertelt over het Agentschap voor de Audiovisuele Media, dat bepaalt welke tv- en radioprogramma’s mogen worden uitgezonden, maar dat niet onafhankelijk kan functioneren. Of over de visserij. ‘Ik kom uit een plaats aan de kust, en vissers daar vertellen me dat ze niets merken van Europese eisen. Terwijl dit in Kroatië een groot thema was, en voor IJsland was het zelfs reden de toetredingsonderhandelingen stop te zetten.’
En de minister van Europese Zaken dan, die zegt dat alle veranderingen tijd nodig hebben maar dat de huidige generatie politici echt van goede wil is? Uljarevic lacht schamper. ‘Zij is een fantastisch voorbeeld, want ze heeft werkelijk ieder familielid een baan bezorgd bij de overheid.’
Montenegro, vreest Uljarevic, ‘wordt zelfs in een rolstoel nog de EU binnengeduwd’.
Tegelijkertijd blijft de meerderheid van de Montenegrijnen voorstander van toetreding tot de EU. De 70-jarige Harun Crnovrsanin schuift de deur van de treincoupé dicht, voordat hij uitlegt waarom hij denkt dat zijn multi-etnische land (41 procent Montenegrijnen, 33 procent Serviërs, 10 procent Bosniërs) gebaat is bij lidmaatschap van de Unie.
‘Dan voelen we ons beter beschermd’, zegt hij. ‘Mijn vrouw en ik zijn moslims. We willen niet dat een ander hier de macht overneemt, iemand die problemen heeft met moslims.’ Aan wie denkt hij? ‘Aan de Serviërs. Misschien waren ze in het verleden extremer, maar er gaat nog steeds een dreiging van ze uit.’
Zijn echtgenote Hajra Crnovrsanin (64) haalt plotseling een lichtroze haarborstel uit haar tas. ‘Gekocht bij de DM, ken je die? Dat zijn de beste drogisterijen in Duitsland!’ Ze vertelt in het Duits dat haar dochter in Zuid-Duitsland woont – zij en haar man zijn er vaak geweest.
‘Voor jonge mensen is het heel goed als Montenegro bij de EU komt’, zegt ook zij. Waarom? ‘Perspektive!’
Veel inwoners van Montenegro denken dat het EU-lidmaatschap economische ontwikkeling kan brengen. De laatste jaren zijn de Europese investeringen in het Balkanland al flink opgevoerd. Zo is er via het Instrument for Pre-Accession Assistance (IPA) voor 330,5 miljoen aan subsidies beschikbaar voor de periode tussen 2021 en 2027. Ook is er de Reform and Growth Facility, ter waarde van 383 miljoen euro, in een mix van subsidies en leningen.
Een van de grootste uitgaven voor de komende jaren is het moderniseren van de spoorlijn, te beginnen met het traject tussen de havenstad Bar en Golubovci, een stadje pal naast het vliegveld van Podgorica. De EU trekt hiervoor 175,6 miljoen euro uit, aan leningen en subsidies.
Ook voor het aanleggen van een nieuw stuk snelweg trekt de EU de portemonnee: 150 miljoen aan subsidies, 200 miljoen aan leningen van de European Bank for Reconstruction and Development (EBRD).
Montenegro legde het eerste deel van deze snelweg van Bar naar Belgrado, die er op een doordeweekse middag verlaten bij ligt, aan met een miljardenlening uit China. Dit tot schrik van de EU: in de voorwaarden stond onder meer dat China’s Eximbank toegang kreeg tot stukken Montenegrijns grondgebied, als het niet op tijd zou terugbetalen. Toen Montenegro bijna failliet dreigde te gaan onder het gewicht van die lening, moest de EU te hulp schieten met een herfinanciering.
Nu heeft de EU dus besloten de financiering van het volgende traject van de snelweg in eigen hand te houden – al won een Chinees consortium alsnog de openbare aanbesteding voor de bouw van de weg.
Ondertussen pikken ook talloze Montenegrijnse ondernemers een graantje mee uit de Europese subsidiepotten. Franca Meat, een bedrijf voor vleeswaren in Bijelo Polje, kreeg al voor 3 miljoen euro aan EU-subsidie.
‘Daarmee hebben we allerlei machines gekocht’, vertelt Laila Haskovic (50) van de financiële afdeling. ‘Bijvoorbeeld een nieuwe afvalwatercollector, een worstenmachine, een verpakmachine, rookkamers, een kneedmachine.’
Volgens Haskovic is het afwachten wat het EU-lidmaatschap het bedrijf gaat brengen. Misschien komt er in eigen land straks concurrentie van supermarktketens als Lidl en Aldi, die vleeswaren aanbieden tegen een lagere prijs. Of misschien wordt het lastiger personeel te vinden, als de emigratie naar de EU toeneemt.
‘Ik ben daar een beetje bezorgd over. Nu al vertrekken veel jongeren naar het buitenland. Wij hebben ze geen gemakkelijk baantje te bieden’, zegt Haskovic, terwijl ze rondleidt door gekoelde ruimtes waar een stevige worstengeur hangt, zigzaggend rond de plassen bloed.
Van de andere kant kan de export misschien toenemen. ‘We exporteren nu al naar landen als Zweden, Duitsland en Slovenië’, zegt Haskovic. ‘De verwachting is dat straks alle procedures nog sneller en gemakkelijker gaan.’
En wat ze persoonlijk vindt van de Europese integratie? Het antwoord op die vraag is stellig. ‘De Balkan heeft een geschiedenis van conflict. Het idee van eenheid, dat is veel beter.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant