Voormalige marinebasis VS Ook lang nadat de Filippijnen een Amerikaanse kolonie waren, bleef het land voor militaire steun afhankelijk. Maar de kritiek op de hechte banden groeit. „We moeten onze eigen belangen voorop zetten.”
Strand bij Barrio Barreto. Op de achtergrond een Amerikaans marineschip, dat onderweg is naar de voormalige Amerikaanse basis Subic Bay op de Filippijnen.
‘Over deze straat, de Magsaysay Drive, liepen dag en nacht Amerikaanse soldaten heen en weer”, vertelt de Filippijnse barmanager Jason Luna (48). „Ze bezochten de girly bars. Olongapo stond bekend als het Sin City van de Filippijnen.” Aan de rand van de stad lag Subic Bay, decennialang de grootste Amerikaanse marinebasis buiten de Verenigde Staten.
Tot op de dag van vandaag zijn de Filippijnen afhankelijk van Amerikaanse militaire bescherming tegen Chinese agressie. Maar nu president Donald Trump illegale aanvallen uitvoert in andere delen van de wereld, krabben de Filippijnen zich achter de oren. Zijn de VS nog wel betrouwbaar? Wordt het tijd om de relatie met de Amerikanen op de schop te nemen en in de richting van China te bewegen?
Nadat de VS Venezuela binnenvielen, ging het nieuwe gezicht van de VS steeds meer Filippijnse politici tegenstaan. „Een aanval op het fundament van de internationale rechtsorde,” reageerde een groep senatoren in een verklaring. „Het zet een catastrofaal precedent voor alle staten die onafhankelijk willen zijn.” Als voormalige Amerikaanse kolonie is de situatie voor de Filippijnen extra ingewikkeld. Na een oorlog met het Spaanse koloniale bewind kwam het land in 1901 in Amerikaanse handen. In 1946 werden de Filippijnen onafhankelijk, maar de relatie met de VS bleef hecht. In 1951 sloten ze een verdrag: als een van beide landen wordt aangevallen, schiet de ander te hulp.
In 1992 besloot het Filippijnse parlement dat de tijd voor een permanente Amerikaanse militaire aanwezigheid op Filippijns grondgebied voorbij was. In plaats daarvan kwam er een rouleersysteem van Amerikaanse troepen en materieel op Filippijnse bases. Marinebasis Subic Bay werd een economische vrijhandelshaven. Wel meren er nog altijd Amerikaanse marineschepen aan en zullen Amerikaanse militaire faciliteiten, zoals munitieopslag, dit jaar worden uitgebreid.
Overal in Olongapo Stad en Subic Bay is de Amerikaanse invloed zichtbaar. Alleen al door de Amerikaanse militairen van aangemeerde marineschepen en veteranen die hun pensioen in de Filippijnen doorbrengen. In zijn kantoor ‘Retired Activities Office’ aan het strand van Subic Bay staat veteraan Jack Walker (74) lotgenoten bij. In de jaren zestig en zeventig was Subic Bay de belangrijkste uitvalsbasis van de VS voor de Vietnamoorlog.
Walker werd drie keer uitgezonden, vertelt hij vanachter zijn bureau. Op zijn tafel staat een mok met een foto van Trump. „Best president ever. He is taking down the bad guys.” De periodes die hij als soldaat doorbracht in Subic Bay ziet de veteraan als de mooiste tijd van zijn leven. „De Filippijnen waren een paradijs. Prachtig landschap, lekker eten en overal waar je kwam werd je benaderd door mooie vrouwen.”
Na zijn pensioen ging hij er wonen. En hij is niet de enige. Officieel leven er zo’n 350.000 Amerikaanse veteranen in de Filippijnen. Walker helpt hen met de bureaucratie die erbij komt kijken. Hij is in 2013 getrouwd met een veertig jaar jongere Filippijnse vrouw. „Ik ben een gezegend man.”
Veteraan Jack Walker (74) helpt Amerikanen die zich op de Filippijnen willen vestigen.
De ‘Retired Activities Office’ in Subic Bay.
Zo’n leeftijdsverschil is niet ongebruikelijk in Filippijns-Amerikaanse relaties. „Zelfs als je tachtig bent kun je hier aan de vrouw geraken”, zegt Walker. Hij verwerpt het idee dat deze relaties wel eens ongelijkwaardig zouden kunnen zijn. „Het is win-win. Je zou kunnen zeggen, dat de Filippijnse vrouwen en Amerikaanse mannen elkaar uitbuiten.”
„Natuurlijk zijn die relaties ongelijk”, reageert Alma Bulawan (64) in een buitenwijk van Olongapo op het relaas van Walker. „Dergelijke mannen komen naar de Filippijnen omdat het hier goedkoop is.” Sinds enkele jaren werkt Bulawan voor de organisatie Buklod, die opkomt voor prostituees en hun kinderen. Als jonge vrouw kreeg ze zelf te maken met de donkere kant van de militaire aanwezigheid in Olongapo.
Haar familie was arm. Op haar achttiende ging ze in de bediening werken. „Als een manager je vroeg om met een soldaat mee te gaan, voor seks tegen betaling, dan kon je niet weigeren. Dan werd je ontslagen. Je kreeg er maar een paar euro voor. Het grootste deel ging naar de bareigenaar.” In die periode kreeg ze een zoon van een van haar klanten. „We weten wie zijn vader is.” Haar zoon is dit jaar een procedure gestart om Amerikaans staatsburger te worden. Ze hoopt dat hij in de VS betere economische kansen heeft.
Alma Bulawan werkt voor de organisatie Buklod, die opkomt voor prostituees en hun kinderen.
De worsteling met de afhankelijkheid van de VS komt ook terug in de geopolitieke verhoudingen. Zo is steun van de Amerikaanse marine essentieel in de verdediging tegen Chinese agressie op zee. In 2013 gingen de Filippijnen naar het Internationale Hof van Arbitrage, omdat China grote delen van de Zuid-Chinese Zee als haar grondgebied bleek te beschouwen. Toen het Hof in 2016 oordeelde dat de Chinese claim niet rechtsgeldig is, weigerde China de uitspraak te accepteren.
De grootmacht ging nog meer patrouilleren en legde legerbases aan op opgespoten eilanden in het gebied. Rolen Paulino (63) was destijds burgemeester van Olongapo. „Vissers vertelden me dat ze zelfs in ons eigen zeegebied aan de Chinezen toestemming moesten vragen om hun netten uit te gooien.”
De politicus beziet Trumps huidige offensieve acties in Zuid-Amerika en het Midden-Oosten met zorg. „Trump is een bully, een pestkop. We hebben liever dat de Amerikanen China lastigvallen. Maar we moeten de situatie accepteren zoals die is. Als China wil, varen er zo honderdvijftig of driehonderd marineschepen in de West-Filippijnse Zee. Wij hebben er twee.”
De burgemeester pleit voor pragmatisme. „Laten we vooral niet tegen China vechten. Daar kunnen we toch niet tegenop. We eten hun voedsel al en we vieren het Chinese Nieuwjaar. Laten we zaken doen.” Ondanks Trumps onvoorspelbaarheid is hij niet bang dat de VS de Filippijnen in de steek zullen laten. „Het gaat de VS niet om ons, ze hebben ons nodig om hun toegang tot Taiwan vast te houden.” Hij vertrouwt erop dat de Filippijnen als springplank naar het Zuid-Chinese Zeegebied voor de Amerikanen van essentieel strategisch belang blijven.
Maar dat is volgens politicoloog Clarita Carlos (79) juist het probleem. Ze werd in 2022 benoemd tot veiligheidsadviseur van president Ferdinand Marcos Jr., maar nadat ze pleitte voor toenadering tot China, raakte ze in 2023 uit de gratie. Ze is nog wel officieel adviseur van de invloedrijke parlementariër Martin Romualdez, een neef van Marcos. Ze denkt dat haar dwarse standpunten een rol hebben gespeeld bij haar ontslag. „Toen Nancy Pelosi in 2022 Taiwan bezocht, zou ze via onze militaire basis Clark naar het eiland vliegen. Ik heb de president toen geadviseerd om dat niet toe te staan.”
Sinds 1975 accepteren de Filippijnen het Chinese uitgangspunt dat Taiwan een provincie van China is. Taiwan ziet zichzelf als onafhankelijke staat. En Pelosi wilde met haar bezoek de Amerikaanse steun aan het eiland benadrukken. Officieel erkennen de VS Taiwan niet als onafhankelijke natie, maar de Amerikanen geven wel militaire middelen waarmee Taiwan zich kan verdedigen als China aanvalt.
Volgens Carlos zijn het de VS die hierdoor spanningen veroorzaken. „De Taiwan-kwestie is niet onze strijd. Het is een interne zaak. De VS spelen het veel te hoog op. China heeft geduld. Ze hebben altijd gezegd dat ze op korte termijn niets drastisch zullen doen. Maar juist omdat de Amerikanen het eiland bewapenen, neemt Chinese agressie toe.” Carlos hekelt de Amerikaanse hypocrisie. „Het gaat de Amerikanen niet om de Taiwanezen. Het gaat om de supergeleiders die in Taiwan worden gemaakt. Denk je dat de Amerikanen om Taiwan zouden geven als de mensen er broccoli verbouwden?”
Tijdens het gesprek in haar woning op de Diliman universiteitscampus in Manilla, waar ze nog steeds doceert, pleit Carlos voor strategische autonomie. „We moeten onze eigen belangen voorop zetten. Niet aan de leiband van de VS lopen, ook niet de kant van China of Rusland kiezen. We moeten zoveel mogelijk économische relaties aangaan. Geen militaire allianties.” Het Wederzijdse Defensiepact noemt ze „niet van deze tijd”. „Stel dat we worden aangevallen door China. Dan moet het plan eerst door het Amerikaanse Congres. Dat duurt veel te lang. Of de president zet een veto in. En zijn we hier allemaal dood.”
Strand bij de voormalige Amerikaanse marinebasis Subic Bay ten noorden van Manilla.
Straatnamen in Subic Bay verwijzen nog altijd naar het verleden als voormalige Amerikaanse marinebasis.
Ook verzette ze zich in 2023 als adviseur tegen de uitbreiding van de tijdelijke Amerikaanse militaire bases. „Juist omdat we ons laten gebruiken als marionetten van de VS, liggen we in de frontlinie. We worden meegesleurd in een machtsstrijd tussen de VS en China. Het is idioot om Amerikaanse munitiedepots op ons grondgebied toe te staan. ”
De politicoloog is ervan overtuigd dat onderhandelen met China over de Zuid-Chinese Zee de Filippijnen verder zal brengen dan leunen op Amerikaanse militaire steun. „We moeten koffie drinken met elkaar, gemeenschappelijke doelen vinden.” Carlos stelde tijdens een recent bezoek in Beijing voor om beschermd natuurgebied te maken van een deel van de door China opgespoten eilanden, om de koraalriffen te sparen. Ze zegt dat ze gehoor vond bij haar Chinese gesprekspartners. Volgens Carlos zullen de Chinezen door samenwerking hun agressieve acties verminderen.
Maar dat is volgens legerwoordvoerder Roy Trinidad (56) naïef. „We gaan geen centimeter van ons grondgebied toegeven. China zegt te willen praten over vrede, maar valt tegelijkertijd in onze economische zone onze schepen aan,” zegt hij in zijn kantoor in Manilla. „Ze zeggen het een en doen het ander.” Als marineofficier gelooft hij juist in de kracht van militaire allianties. „Niet alleen met de VS. We hebben onze militaire relaties de laatste jaren uitgebreid. We doen nu ook oefeningen met Canadezen, Japanners. Met Frankrijk. Met naties die ook de mondiale rechtsorde willen verdedigen.”
De officier heeft alle begrip voor Trumps acties. „Trump wil Amerika weer groots maken. Met de inval in Iran wil hij economische belangen veiligstellen.” Dat de president daarbij het internationaal recht schendt dat voor de Filippijnen zo belangrijk is, is voor de officier minder relevant. „Dat is aan Trump om uit te leggen.”
Het lijkt erop dat Carlita Carlos ondanks haar ontslag het oor van president Marcos niet is kwijtgeraakt. In een recent interview met persbureau Bloomberg vertelde Marcos over opvallende toenadering tot China. Vanwege vijandelijkheden op zee stonden diplomatieke gesprekken over de Zuid-Chinese en West-Filippijnse Zee het afgelopen jaar stil. Die zijn deze maand weer opgepakt. Onderdeel van zijn plannen is om samen olie te pompen uit het Reed rifgebied dat in de Filippijnse wateren ligt.
Brenda Moreno met haar zoon. Haar vader was een Amerikaanse militair die niet meer leeft.
Maar zelfs als de Filippijnen in de richting van China bewegen, blijven ze op vele manieren verbonden met de VS. Zo zijn er naar schatting een half miljoen ‘Amerasians’, zoals kinderen van Filippijnse vrouwen en Amerikaanse soldaten worden genoemd. Brenda Moreno (59) heeft twee jaar geleden haar vader gevonden, een Amerikaanse militair die in Subic Bay was gelegerd.
Zoals veel Amerasians heeft het Moreno niet meegezeten. Als tienjarig meisje belandde ze bij een gezin waar ze het huis moest schoonmaken. Ze is altijd arm gebleven, maar sinds ze met behulp van de organisatie Buklod via een DNA-databank een Amerikaanse tante heeft gevonden, heeft ze iets meer lucht gekregen.
Haar vader is inmiddels overleden. Sinds enkele weken helpt Moreno’s tante haar met het verkrijgen van het Amerikaans staatsburgerschap, zodat ze op bezoek kan. Moreno hoopt dat haar kinderen kunnen meereizen en in de VS werk kunnen vinden. Ze is dankbaar voor de relatie met haar tante, maar als ze Amerikaanse soldaten in de stad ziet lopen, voelt ze vooral woede. „Ze hebben zoveel baby’s verwekt. Hun lot kan ze niets schelen.”
Terugblikken, extra analyses en leestips bij de laatste uitzending van de podcast Wereldzaken.