De 82-jarige Raymond Kesnig keerde zondag terug naar Kamp Amersfoort, waar hij als baby gevangen zat. Tot vorig jaar wist hij niet dat hij de jongste gevangene van dat naziconcentratiekamp was.
is wetenschapsredacteur van de Volkskrant en schrijft geregeld over de Tweede Wereldoorlog
De 82-jarige Raymond Kesnig is voor het eerst terug in het concentratiekamp waar hij de eerste dagen van zijn leven doorbracht, en hij voelt een emotie die hij niet goed kan benoemen. Zelf heeft hij geen herinnering aan de wachttorens en het prikkeldraad om hem heen; het idee dat zijn moeder daar met hem in haar armen heeft rondgelopen, kan hij maar moeilijk bevatten. Als ze nog had geleefd, was ze nooit met hem meegekomen, daarvan is hij overtuigd. ‘Voor haar moet het hier vreselijk zijn geweest.’
Zondag was het 81 jaar geleden dat Kamp Amersfoort werd overgedragen aan het Nederlandse Rode Kruis, en de Joodse Raymond Kesnig was eregast op de herdenkingsceremonie. Ooit was hij de jongste gevangene van het kamp, maar tot vorig jaar wist hij dat helemaal niet. Voor de onderzoekers van Kamp Amersfoort, die hem na lang zoeken in België traceerden, was het een volslagen verrassing dat hij nog leefde. Baby’s werden door de nazi’s immers onmiddellijk vermoord.
Nu heeft hij puzzelstukjes van zijn familiegeschiedenis terug. Hij weet dat zijn ouders op 17 mei 1943 in Kamp Amersfoort aankwamen, dat zijn moeder vier dagen later beviel in het naastgelegen Sint Elisabeth Ziekenhuis en dat hij op 1 juni in het kamp terugkeerde, waar hij Häftlingnummer 574 kreeg. Tien dagen later, op 11 juni 1943, vertrokken ze naar Kamp Westerbork. Van daaruit werd Raymond samen met zijn ouders, grootouders, oom en tante naar Bergen-Belsen gedeporteerd.
Kesnig, een tengere, zachtaardige man, heeft hulp nodig om zijn verhaal te vertellen. Een gebarentolk vertaalt zijn woorden en ook zoon Galen, speciaal overgekomen uit Spanje, assisteert. Hij doet voor hoe zijn gehoorbeschadiging ontstond: hoe een SS’er hem in Bergen-Belsen uit de armen van zijn moeder rukte en in de laadbak van een vrachtwagen smeet.
Dat hij dat kamp heeft overleefd, dankt hij aan onwaarschijnlijk veel geluk: zijn oom Saul werkte in Bergen-Belsen in de keuken en kon af en toe wat eten meesmokkelen. ‘Daarmee heeft hij mij waarschijnlijk gered.’ De tyfusepidemie die in het overvolle kamp uitbrak, trof ook Raymond en zijn moeder, maar toen de geallieerden het kamp op 15 april bevrijdden, was het gezin verzwakt maar in leven.
Terug in Amsterdam konden ouders Hartog en Esther Kesnig niet meer aarden. Raymond maakt het gebaar van tranen die over zijn wangen stromen. De huizen waren leeg, vrienden, familie en buurtbewoners waren weg. Ook de ouders van Hartog, die samen met hen naar Bergen-Belsen waren afgevoerd, hadden de oorlog niet overleefd. Eind jaren veertig emigreerden ze naar Zuid-Afrika. Dat land had arbeiders nodig, vertelt Galen, vooral in de diamantsector. Er was een overheidsproject dat werk en huisvesting bood.
Ruim tien jaar lang leefden ze daar goed, totdat in Zuid-Afrika de eerste rassenwetten werden ingevoerd en de ouders van Raymond patronen van het naziregime begonnen te herkennen. Het symbool van de Afrikaner Weerstandsbeweging, het triskelion, had zoveel weg van het hakenkruis dat het ze grote angst inboezemde. Opnieuw voelden ze zich opgejaagd, vertelt Galen. ‘Ze dachten: als ze klaar zijn met de zwarte mensen, zijn de Joden aan de beurt.’ Na veel omzwervingen kwam Raymond uiteindelijk in België terecht.
Zijn ouders hebben hem wel over de oorlog verteld, zegt hij, maar die verhalen gingen altijd over Bergen-Belsen, omdat vooral daar hun trauma was ontstaan. Over de eerste periode van zijn leven bleef hij in onzekerheid. Waarom hij in Amersfoort was geboren, zoals zijn geboortecertificaat vermeldt, had hij nooit begrepen.
Pas onlangs is, na jaren van historisch onderzoek, bekend geworden dat ook Kamp Amersfoort een rol heeft gespeeld in de Jodenvervolging. Lange tijd werd gedacht dat het kamp vooral bestemd was voor verzetsmensen en opgepakte dwangarbeiders, van wie er daar tijdens de oorlogsjaren meer dan 40 duizend vastzaten. Het kamp bleek echter ook de gevangenis te zijn geweest voor enkele duizenden Joden, die beestachtig waren behandeld. Voordat vanuit Kamp Westerbork de Jodentransporten op gang kwamen, reden er al treinen vanuit Amersfoort naar de naziconcentratiekampen in het oosten, naar Mauthausen en Auschwitz.
Tijdens de herdenkingsceremonie op zondagmiddag doet zoon Galen namens zijn vader het woord. Op de plek van de vroegere appelplaats vertelt hij dat zijn opa en oma door de buurvrouw waren verraden omdat zij geld kon beuren voor elke Jood die werd aangebracht. Hij schetst hoe zijn oma onder zware bewaking naar het ziekenhuis was gebracht om te bevallen. En dat de nazi’s bij haar terugkeer teleurgesteld moeten zijn geweest: ‘In hun kamp was er een Jood bij gekomen.’
Veel Holocaust-overlevers zijn veerkrachtig, houdt Galen zijn toehoorders voor. ‘Dat zou hen niet zijn gelukt als ze niet de moed hadden gevonden om dit hoofdstuk in hun verleden een plaats te geven, nooit de hoop te verliezen en altijd een manier te vinden om het leven toe te lachen.’ Raymond Kesnig vond die moed, maar hij draagt het verleden onmiskenbaar met zich mee: zijn doofheid is een blijvende herinnering aan de Holocaust. Hij was graag piloot geworden, vertelt zijn zoon, maar dat was uitgesloten. ‘Hij had ondanks alles geluk, hij was nog maar klein. Dat maakt dat hij niet ook nog de beelden op zijn netvlies heeft staan.’
Het trauma van de Holocaust stopt niet bij de mensen die dat hebben meegemaakt, zegt Galen. ‘Mijn vader heeft altijd in angst geleefd dat het hem en zijn generatie opnieuw kan overkomen. Dat heeft zijn weerslag op mij gehad. Eigenlijk ben ik, net als hij, altijd alert.’
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant