De Iran-oorlog en de aanhoudende onzekerheid op de oliemarkt dwingen het kabinet tot actie. Maandag wordt volgens ingewijden fase 1 van het Crisisplan Olie in werking gesteld. Vijf vragen over wat Nederland te wachten staat.
is onderzoeksjournalist bij de Volkskrant.
Wat is het Crisisplan Olie precies?
Het plan werd in 2023 versneld opgesteld, mede vanwege de oorlog in Oekraïne. De angst was destijds dat de sancties op Russische olie grote gevolgen zouden kunnen hebben op de oliemarkt. En dat Nederland daardoor geraakt zou worden door bijvoorbeeld prijsstijgingen of schaarste. Uiteindelijk viel die situatie relatief mee, en is fase 1 van het plan nooit in werking gesteld.
Het was voor het kabinet wel een herinnering aan het feit dat geopolitieke factoren van invloed zijn op de beschikbaarheid van olie. ‘Spanningen die ontstaan door onrust in bepaalde gebieden van de wereld beïnvloeden de internationale markt en zijn niet altijd door Nederland te controleren’, aldus het document. ‘Schaarste of tekorten van olie en olieproducten kunnen maatschappelijke onrust en ontwrichting tot gevolg hebben.’
Dat ook in Nederland schaarste zal ontstaan, lijkt een steeds realistischer scenario. Zeker nu Iran afgelopen weekend de Straat van Hormuz opnieuw heeft gesloten, in reactie op de zeeblokkade door de VS.
Volgens ingewijden kondigt het kabinet maandag fase 1 van het crisisplan af. Wat betekent dat in de praktijk?
Waarschijnlijk niet zoveel. Fase 1 heet in het plan ‘Alertering’, en gaat slechts over een ‘verstoring’ van de olietoevoer. Hoewel aan deze fase nog geen verregaande maatregelen zijn gekoppeld, schrijft het plan wel voor dat de overheid de samenleving actiever voorbereidt op een verslechtering van de situatie. De verwachting is dat premier Rob Jetten die taak op zich zal nemen.
Bij de verschillende ministeries worden zogenoemde ‘maatregelgroepen’ geactiveerd. Deze moeten gaan bedenken welke maatregelen er binnen hun sectoren kunnen worden doorgevoerd als de crisis verergert.
Volgens Arjen Boin, hoogleraar publieke instituties en governance aan de Universiteit Leiden, is het belangrijk om bij een crisisplan verschillende fases te beschrijven. ‘Het geeft de crisis een soort geleidelijkheid. Het idee is dat je de emoties op die manier een beetje kunt controleren. Als je meteen met fase 4 zou beginnen, zouden er morgen kilometers file staan bij de benzinepomp.’
‘Voorzichtigheid is geboden’, aldus het plan, ‘om hamstergedrag niet in de hand te werken door verontrusting te creëren door inzet van alarmerende communicatieboodschappen’.
Betrokkenen uit de oliesector, maar ook het Internationaal Energieagentschap (IEA), waarschuwen al weken voor de gevolgen van olietekorten. Komt fase 1 niet wat laat?
Het Internationaal Energieagentschap waarschuwde halverwege maart al dat de oorlog in het Midden-Oosten een dermate ernstige oliecrisis zou veroorzaken, dat binnen afzienbare tijd tekorten zouden ontstaan. Het IEA gaf adviezen om zuiniger met brandstof om te gaan, bijvoorbeeld door vaker thuis te werken en minder te rijden.
Het kabinet reageerde er destijds lauw op. Zo zei minister van Werk en Participatie Thierry Aartsen (VVD) dat mensen ‘vooral zelf moeten weten waar ze werken en hoe ze werken’, en dat het hem ‘heel slecht lijkt als wij ons daarmee gaan bemoeien’.
Ook de suggestie om minder te rijden werd door het kabinet niet omarmd. Volgens minister van Infrastructuur Vincent Karremans (VVD) was het juist ‘een belangrijk signaal van het kabinet’ om niet te zeggen ‘dat mensen zichzelf moeten beperken in hun bewegingsvrijheid’.
Die afwachtende houding leidde tot kritiek vanuit de oliesector. ‘Fase 1 was het al een dag nadat de oorlog in Iran begon’, zegt Cyril Widdershoven, energieconsultant bij Blue Water Strategy, met veel ervaring in het Midden-Oosten. ‘Toen kon je al weten dat er een enorme verstoring van de oliemarkt zou komen. Het was eerlijker geweest om de burger daar toen al op voor te bereiden. Wat mij betreft, zitten we inmiddels al in fase 3.’
Wanneer is het wel nodig om ingrijpende maatregelen te nemen?
Dat gebeurt eigenlijk pas bij fase 3 en 4. Eerst, in fase 2, zal het kabinet nog een beroep doen op de samenleving om vrijwillig het gebruik van olie te beperken. Als de voorraden ook dan blijven slinken en de bodem in zicht raakt, kan de noodtoestand worden afgekondigd, waardoor de minister extra bevoegdheden krijgt.
Welke maatregelen er dan worden genomen, is in het crisisplan nog niet uitgewerkt. Wel worden een aantal opties genoemd, zoals verplicht thuiswerken, het verlagen van de maximumsnelheid op de snelweg, het openbaar vervoer gratis maken en een verbod op het gebruik van dieselaggregaten.
Hoe dan ook zal het kabinet dergelijke maatregelen willen afstemmen met andere Europese landen, volgens het plan om ‘de effectiviteit te waarborgen’.
Zal alles dan voorlopig blijven zoals het is?
Dat is allerminst zeker. Een crisis, zegt hoogleraar Boin, is per definitie onvoorspelbaar. Een crisisplan wordt gemaakt om binnen die situatie zo goed en efficiënt mogelijk te kunnen handelen. ‘Je gaat er dan vanuit dat de crisis een tempo heeft dat je kunt bijbenen. Maar als ze morgen een atoombom op Iran gooien, dan zit je bij wijze van spreken meteen in fase 5.’
Volgens Widdershoven zijn de voortekenen zeer ongunstig. ‘Regel 1 moet zijn: hoop is geen strategie. We zullen niet naar de haaien gaan, want Nederland en de EU hebben heel veel geld. Dus zelfs als de prijzen oplopen, kunnen we nog aan olie komen.’ De vraag is volgens hem wel of die olie Nederland dan nog op tijd bereikt. ‘Hoe dan ook gaat het de samenleving heel veel kosten.’
Het voelt vooralsnog als een crisis die je kunt afkopen, zegt Boin. ‘Het gaat vast pijn doen, maar de lichten zullen hier pas uitgaan als dat in heel veel andere landen al is gebeurd. Het gaat de laatste jaren veel over de weerbaarheid van Nederland. Misschien wordt dit wel een goede test.’
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant